Ποίηση: Φώντα Λάδη
Σύνθεση: 1966
Πρώτη εκτέλεση: 1966, Γιώργος Ζωγράφος, Λυκαβηττός, Α’ Μουσικός Αύγουστος.
Ηχογραφήσεις: 1975, Γιώργος Ζωγράφος, ‘Αννα Βίσση, Γιάννης Θωμόπουλος

             Μίκης Θεοδωράκης – Γιώργος Ζωγράφος – Άννα Βίσση 

Πρώτη εκτέλεση.

Το τραγούδι “Ήρθαν κάτι στρατηγοί” προέρχεται από την δέυτερη έκδοση του δίσκπου το 1975, με τους  Αντώνη Καλογιάννης, Αφροδίτη Μάνου.

Απαγορευμένα από τη λογοκρισία της εποχής, κυκλοφόρησαν σε δίσκο 9 χρόνια μετά τη σύνθεση τους.
Τραγούδια:

ΓΕΙΑ ΣΟΥ ΜΑΝΑ ΓΕΙΑ ΣΟΥ ΣΤΡΑΤΟ
ΚΙΝΗΣΕ Ο ΜΑΗΣ ΓΙΑ ΝΑ ‘ΡΘΕΙ
ΧΤΕΣ Τ’ ΑΠΟΓΕΜΑ ΣΤΟ ΑΑΧΕΝ
ΣΟΥ ‘ΣΤΕΙΛΑ
Ο ΜΗΤΣΟΣ ΑΠ’ ΤΑ ΦΑΡΣΑΛΑ
ΜΙΑ ΞΑΝΘΙΑ ΑΠ’ ΤΟ ΒΙΣΜΠΑΝΤΕΝ
ΣΤΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ «ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ»
ΕΣΤΕΙΛΑ ΣΤΟ ΚΟΜΜΑ
ΒΙΛΕΜ ΣΤΡΑΣΕ
ΕΝΑ ΔΑΣΟΣ ΚΛΑΡΕΣ
ΒΓΗΚΕ Η ΖΩΗ ΜΑΣ ΣΤΟ ΣΦΥΡΙ
ΕΛΛΗΝΕΣ ΤΟΥΡΚΟΙ ΚΙ ΙΤΑΛΟΙ
ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΡΓΑΤΕΣ

1. ΓΕΙΑ ΣΟΥ ΜΑΝΑ, ΓΕΙΑ ΣΟΥ ΣΤΡΑΤΟ

Γεια σου μάνα, γεια σου Στράτο
κι έχω είδηση καλή,
τώρα δε δουλεύω κάτω,
στη στοά τη σκοτεινή.

Στέλνω μια φωτογραφία,
που ‘βγαλα με τη στολή,
είμαι μπρος στα μεταλλεία
κι άλλοι δυο εργοδηγοί.

Τα φιλιά μου στη Μαρία
και στα άλλα τα παιδιά,
εδώ έχουμε όλο κρύα
και μεγάλη συννεφιά

2. ΚΙΝΗΣΕ Ο ΜΑΗΣ ΓΙΑ ΝΑ ‘ΡΘΕΙ

Κίνησ’ ο Μάης για να ρθει
κι έχει μεγάλη στράτα,
τι να του πάρω πρώτα μου,
τον ήλιο ή τα μαντάτα!

Πρόφτασέ τον μάνα μου,
μη φύγει μ’ άδεια χέρια,
φόρτωσέ τον με φιλιά
και με καλά χαμπέρια.

Ήρθεν ο Μάης κι από δω,
Μάης κακός και ψεύτης,
μας είπε για το φονικό,
του γέλιου μας ο κλέφτης.

Τέτοιο Μάη, μάνα μου,
άλλο να μη μου στείλεις,
να λέει, πως στην Ελλάδα
μας σκοτώθηκε ο Απρίλης.

3. ΧΤΕΣ Τ’ ΑΠΟΓΕΥΜΑ ΣΤΟ ΑΑΧΕΝ

Ήρθαν κάτι στρατηγοί, κάτι υποστράτηγοι,
για το ΝΑΤΟ είπανε, οι κυράδες λείπανε.
Κι ό,τι μοσχοείπανε, σκυλοβαρεθήκανε,
τις κυράδες βρήκανε και στ’ αμάξια μπήκανε.

4. ΣΟΥ ‘ΣΤΕΙΛΑ

Σου ‘στειλα δυο τρεις στυλούς
και πενήντα μάρκα, έκανα μια τσάρκα,
σούφρωσα δυο Γερμανούς.

Όταν βρεις λίγο καιρό,
περνά απ’ την Ασφάλεια,
πες τους να μου στείλουν το πιστοποιητικό.

5. Ο ΜΗΤΣΟΣ ΑΠ’ΤΑ ΦΑΡΣΑΛΑ

Ο Μήτσος απ’ τα Φάρσαλα
έγινε αρχιγκάγκστερ,
καθαρίζει πέντε – πέντε
και μιλάει γερμανικά.

Ο Μήτσος, το καλό παιδί,
κρυφά πουλάει μαύρη,
έχει γκόμενα μια μαύρη
και μια μαύρη λιμουζίνα.

Ο Μήτσος ξέρει υπουργούς,
κάνει πως δεν μας ξέρει,
δουλειά σε μας δε δίνουνε
και στ’ όνομά του φτύνουνε.

6. ΜΙΑ ΞΑΝΘΙΑ ΑΠ’ ΤΟ ΒΙΣΜΠΑΝΤΕΝ

Μια ξανθιά απ’ το Βισμπάντεν
τους Ρωμιούς τους αγαπάει,
γιατί ξέρουν στο κρεβάτι,
να ‘ναι ντούροι και βαρβάτοι.

Μια καλή απ’ το Βισμπάντεν
τους Ρωμιούς τους αγαπάει,
εδώ και μισό φεγγάρι,
γίναμε τρελό ζευγάρι.

Μια καλή στη μπυραρία
τους Ρωμιούς τους αγαπάει,
πιο πολύ κι από το Χίτλερ,
πιο πολύ κι απ’ το Βισμπάντεν.
7. ΣΤΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ

Στο καφενείο «Ελληνικόν» μαζευόμαστε τα βράδια,
πέντε πέντε στα τραπέζια και διαβάζουμε «Αυγή»,
«Βήμα», «Νέα», «Αλλαγή».

Όποιος θέλει «Ακρόπολη» κι είναι κάτι λίγοι,
τζάμπα τις μοιράζουνε,
ο Κοσμάς τις μάζεψε, να ‘χει να τυλίγει.

Του Καζαντζίδη το καινούργιο,
δε μου το ‘στειλες ακόμα, «το δικό μου πάπλωμα»,
πάρτο και μαζί μ’αυτό στείλ’το Στρώμα σου για δυο

Το δικό μου πάπλωμα,το δικό σου στρώμα,
μην κοροϊδευόμαστε,
θα μας βλέπουν χωριστά, για καιρό ακόμα

8. ΕΣΤΕΙΛΑ ΣΤΟ ΚΟΜΜΑ

Έστειλα στο κόμμα, δέκα μάρκα ακόμα.
Μη γράψουν τ’ όνομά μου,
μόνο τ’ αρχικά μου.

Όχι πως φοβάμαι, -τι εργάτης θα ‘μαι-
για τόσα όμως δεν κάνει
να χαλάν μελάνι.

Τα πολλά σαν πάρτε, τ’ όνομά μου βάλτε,
και πλάνο και τομέα
και με κεφαλαία.

9. ΕΝΑ ΔΑΣΟΣ ΚΛΑΡΕΣ

Ένα δάσος κλάρες
πάνε κι έρχονται στο χωλ,
για το Παλομάρες, το Βιετνάμ και το Ντε Γκώλ.

Τον αχάριστο, τον κλέφτη,
το χωριάτη, τον αλήτη, με τη μύτη τη μεγάλη,
που τους έχει μπει στη μύτη.

Να ‘χα τόσες κλάρες,
θα καθόμουν στο χωριό, θα ‘βγαζα λαδάκι,
δε θα μ’ ένοιαζε ο Ντε Γκωλ.

10. ΧΤΕΣ ΣΤΗ ΒΙΛΕΜ ΣΤΡΑΣΕ

Χτες στην Βιλλεμνστράσσε, πέφτω σ’ ένα Γερμανό,
κάτω απ’ το πέτο είχε αγκυλωτό σταυρό.
Και του λέω, αν είσαι άντρας,
φόρα τον στα φανερά, σαν και τότε στην Ελλάδα,
που χτυπούσες τα μωρά.

Πήξαμ’ από δαύτους, πάνε σ’ ειδικές σχολές,
φτιάχνουνε σημαίες, σταχτοπράσινες στολές.
Και του λέω, πες αλεύρι και τα βρίσκουμε μετά,
ο Μανώλης σε γυρεύεικαι ο Σάντας σε ζητά.

11. ΒΓΗΚΕ Η ΖΩΗ ΜΑΣ ΣΤΟ ΣΦΥΡΙ

Βγήκε η ζωή μας στο σφυρί,
μας παίρνουν, μας πουλάνε,
στα ξένα χάνετ’ η ζωή,
μας στίβουν, μας πετάνε.

Βγήκι η ζωή μας στο σφυρί,
σ’ Αμερική κι Ευρώπη,
άνθρωποι μας γεννήσανε
και μας πουλάν ανθρώποι.

Για μεροκάματο διπλό
τον ουρανό μας κρύψανε,
δεν έχει φως να ζήσουμε.
Η φτώχεια κει, η νύχτα εδώ,
μάνα, οι τόποι λείψανε
τη μοίρα μας να χτίσουμε.

12. ΕΛΛΗΝΕΣ, ΤΟΥΡΚΟΙ ΚΑΙ ΙΤΑΛΟΙ

Έλληνες, Τούρκοι κι Ιταλοί
πήξανε τη Γερμανία,
λες και κάναν κατοχή
έξω απ’ τη καγκελαρία.

Έλληνες, Τούρκοι κι Ιταλοί
παρατήσαν τους καυγάδες,
σκέφτονται τα σπίτια τους
και τις δόλιες τις μανάδες.

Έλληνες, Τούρκοι κι Ιταλοί
κατεβήκαν σ’ απεργία,
γιατί δύο Ισπανοί
θάφτηκαν στα μεταλλεία.

Πες στον παπα Σταύρο,
προσευχή να κάνει,
πες στο μουεζίνη,
πες και στον ιμάμη.

13. ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΡΓΑΤΕΣ

Εμείς οι Έλληνες εργάτες
που είμαστε στη Γερμανία,
ζητάμε με χαρτόσημο,
να πάψει η κοροϊδία.

Απ’ τα πολλά, που υπόσχεστε,
αφήσαμε γενειάδα,
κάντε κάνα εργοστάσιο,
να ‘ρθούμε στην Ελλάδα.

14. ΚΡΟΥΑΖΙΕΡΕΣ

Χτες τ’ απόγευμα στο Άαχεν
ήρθε κάποιος σοβαρός,
είδε το κακό μας χάλι,
το κουτσό μας το κρεβάτι,
κι είπε, πως θα κάνει κάτι.

Βρε, μανούλα, μη σε νοιάζει
και δεν τρώμε λάχανα,
ξέρουμε, ποιος έχει δίκιο
και ποιος φταίει για όλ’ αυτά.

Σαν και τούτο τον χοντρό,
πέρασαν καμιά ντουζίνα,
έρχονται γι’ αποστολή,
πέντε πέντε κάθε μέρα
και την κάνουν κρουαζιέρα.

Βρε, μανούλα, μη σε νοιάζει
και τους ξέρω τούτους δω,
ξέρω γω, ποιοι μ’ αγαπάνε,
ξέρω γω, ποιους αγαπώ.

Τον πρώτο καιρό το κλίμα και οι συνθήκες δεν τον άφησαν ανεπηρέαστο. Για κάποιους μήνες δεν μπορούσε να παίξει τίποτα στο πιάνο. Ομως μετά άρχισε να παίζει αρχικά τραγούδια του Χατζιδάκι και στη συνέχεια αποφασίζει να συνθέσει δικά του καινούργια τραγούδια. Γιατί δεν έχει σταματήσει να ζει, να ονειρεύεται, να παλεύει. Εκεί γεννήθηκαν λοιπόν οι 10+1 κύκλοι τραγουδιών με τον τίτλο «Αρκαδίες» και άλλα έργα του. Οι αστυνομικοί γίνονται το… κοινό που ακούει για πρώτη φορά αυτές τις μελωδίες του Μίκη. Και βέβαια, παρά τις απαγορεύσεις, με διάφορους τρόπους καταφέρνει να στέλνει μαγνητοταινίες με τα καινούργια έργα του στο εξωτερικό (όπου είχαν καταφέρει να βγουν η Μαρία Φαραντούρη και ο Αντώνης Καλογιάννης με τη λαϊκή Ορχήστρα του).

Ο Κώστας Καζάκος μας μεταφέρει στην εποχή της εξορίας του Μίκη Θεοδωράκη στην Ζάτουνα.

Η ηχογράφηση έγινε στο σπίτι του Ηθοποιού ύστερα από επιθυμία του Μίκη.
– Θέλω να προλογίσει τις Αρκαδίες μου ο Κώστας Καζάκος θα πάς να τον βρεις. 
Νίκος Θεοδωράκης

«Σαν πνευματικός δημιουργός, επιτελώντας το λαϊκό λειτούργημά μου, συνέθεσα και εδώ στη Ζάτουνα έξι κύκλους τραγουδιών, που τους ονομάζω “Αρκαδίες”. Αυτά τα τραγούδια που γράφω τώρα όπως εκείνα που θα γράψω και αύριο είναι αφιερωμένα σε σας, δηλαδή σε όλους τους ανθρώπους που πιστεύουν στον άνθρωπο, που πιστεύουν στη ζωή, στο δίκιο, στη δημοκρατία και την ελευθερία και που έχουν τάξει σκοπό της ζωής τους τον αγώνα για την υπεράσπισή τους. Αφιερώνονται ιδιαίτερα στους Έλληνες αγωνιστές της ελευθερίας και τους ξένους φίλους του λαού μας που μας συμπαραστέκονται στον δύσκολο αγώνα μας». Και ολοκληρώνει τον χαιρετισμό του λέγοντας: «Δεν υπάρχει άλλος δρόμος από τον ανελέητο αγώνα έως την τελική νίκη. Κι ας μην ξεχνάμε ποτέ ότι η λευτεριά δε χαρίζεται, η λευτεριά κερδίζεται. Γεια χαρά».

   

Χρονολόγιο της εξορίας στη Ζάτουνα (1968–1969)

21 Αυγούστου 1968

Ο Θεοδωράκης μεταφέρεται από τις αρχές της Δικτατορία των Συνταγματαρχών στο απομονωμένο χωριό Ζάτουνα Αρκαδίας.
Το σπίτι στο οποίο εγκαθίσταται βρίσκεται υπό συνεχή αστυνομική επιτήρηση.

---

Αύγουστος – Σεπτέμβριος 1968

και τα παιδιά τους μεταφέρονται επίσης στη Ζάτουνα.

• Στρατιωτική φρουρά βρίσκεται μόνιμα έξω από 

• το σπίτι.

• Οι επισκέψεις απαγορεύονται.

• Η αλληλογραφία λογοκρίνεται.

Ο στόχος του καθεστώτος ήταν να τον απομονώσει πλήρως από την πολιτική και καλλιτεχνική ζωή.

---

Φθινόπωρο 1968

Μετά από άδεια των αρχών μεταφέρεται το πιάνο του στο σπίτι.
Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει μια έντονη δημιουργική περίοδος.

Ο Θεοδωράκης γράφει μουσική καθημερινά, παρά τους περιορισμούς.

---

Χειμώνας 1968–1969

Η ζωή στη Ζάτουνα είναι δύσκολη:

• το χωριό είναι ορεινό και απομονωμένο

• οι χειμώνες είναι πολύ σκληροί

• υπάρχει συνεχής αστυνομική επιτήρηση.

  

Παρόλα αυτά ο Θεοδωράκης αποκτά στενή σχέση με αρκετούς κατοίκους του χωριού.

---

Άνοιξη – Καλοκαίρι 1969

Η διεθνής πίεση για την απελευθέρωσή του μεγαλώνει.

Πολλοί μεγάλοι καλλιτέχνες και διανοούμενοι στην Ευρώπη ζητούν την απελευθέρωσή του και καταγγέλλουν τη χούντα.

---

22 Σεπτεμβρίου 1969

Οι αρχές απομακρύνουν τη σύζυγο και τα παιδιά του από τη Ζάτουνα.

Ο ίδιος παραμένει μόνος υπό αυστηρότερη επιτήρηση.

---

26 Οκτωβρίου 1969

Η εξορία στη Ζάτουνα τελειώνει.

Ο Θεοδωράκης μεταφέρεται στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ωρωπός Αττικής, όπου κρατούνταν πολλοί πολιτικοί κρατούμενοι.
Τα έργα που συνέθεσε στη Ζάτουνα

 Κύκλοι τραγουδιών σε ποίηση του ίδιου του Θεοδωράκη και μεγάλων ποιητών.
Το έργο εκφράζει:

• την απομόνωση

• την αντίσταση

• την ελπίδα για ελευθερία.

---

 Συμφωνικά και ορχηστρικά έργα

Στη Ζάτουνα συνέχισε να δουλεύει πάνω σε συμφωνική μουσική και ορατόρια.

---

Πολιτικά τραγούδια της αντίστασης

Πολλά τραγούδια της περιόδου γράφτηκαν κρυφά και βγήκαν στο εξωτερικό.

Τα τραγούδια αυτά έγιναν σύμβολα αντίστασης κατά της χούντας.

---

Πώς έφευγε η μουσική του από τη Ζάτουνα

Παρότι οι αρχές τον επιτηρούσαν, η μουσική του έφτανε στο εξωτερικό:

• μέσω φίλων και επισκεπτών

• μέσω κρυφής αλληλογραφίας

• με αντιγραφές των παρτιτούρων.

Στο εξωτερικό οι συνθέσεις του εκτελούνταν σε συναυλίες κατά της δικτατορίας.

---

Η Ζάτουνα σήμερα

Σήμερα η Ζάτουνα Αρκαδίας έχει μετατραπεί σε ιστορικό τόπο μνήμης.

Λειτουργεί το Μουσείο Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας, όπου εκτίθενται:

• χειρόγραφα έργων

• προσωπικά αντικείμενα

• φωτογραφίες από την εξορία.

Το σπίτι όπου έζησε αποτελεί σημαντικό μνημείο της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Η εξορία του Μίκη Θεοδωράκη στη Ζάτουνα (1968–1969)

1. Πολιτικό υπόβαθρο πριν την εξορία

Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, η στρατιωτική χούντα απαγόρευσε την πολιτική δράση και τη μουσική του Θεοδωράκη, θεωρώντας τον επικίνδυνο για το καθεστώς.
Ο ίδιος ίδρυσε την αντιστασιακή οργάνωση Πατριωτικό Μέτωπο, γεγονός που τον έφερε στο στόχαστρο της δικτατορίας.

• Συνελήφθη και φυλακίστηκε.

• Στη συνέχεια τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό στο Βραχάτι Κορινθίας.

• Η χούντα αποφάσισε τελικά να τον απομονώσει πλήρως από τον κόσμο.

Έτσι οργανώθηκε η εξορία του σε ένα απομονωμένο ορεινό χωριό.

---

2. Μεταφορά στη Ζάτουνα (Αύγουστος 1968)

Στις 21 Αυγούστου 1968 χωροφύλακες εμφανίστηκαν στο σπίτι του και του έδωσαν ελάχιστο χρόνο για να ετοιμαστεί. Με συνοδεία αστυνομικών μεταφέρθηκε στη Ζάτουνα, ένα μικρό χωριό της Αρκαδίας, απομονωμένο στα βουνά.

Η επιλογή του χωριού δεν ήταν τυχαία:

• ήταν απομακρυσμένο

• είχε λίγους κατοίκους

• μπορούσε να επιτηρείται εύκολα.

Λίγες μέρες αργότερα πήγαν εκεί η σύζυγός του Μυρτώ Θεοδωράκη και τα παιδιά τους.

---

3. Οι συνθήκες εξορίας

Ο Θεοδωράκης εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του σε ένα παλιό διώροφο πέτρινο σπίτι στον κεντρικό δρόμο του χωριού.

Η επιτήρηση ήταν πολύ αυστηρή:

• το σπίτι φυλασσόταν από χωροφύλακες

• υπήρχαν προβολείς τη νύχτα

• οι κινήσεις του ήταν περιορισμένες

• οι επαφές με ξένους ελέγχονταν αυστηρά.

Στόχος της χούντας ήταν να τον απομονώσει από την πολιτική και πολιτιστική ζωή.

---

4. Η καθημερινότητα στη Ζάτουνα

Παρά τους περιορισμούς, ο Θεοδωράκης συνέχισε να δημιουργεί.

Η καθημερινότητά του περιλάμβανε:

• διάβασμα βιβλίων (κυρίως γαλλικών λόγω λογοκρισίας)

• ακρόαση ξένων ραδιοφωνικών σταθμών όπως BBC και Deutsche Welle

• σύνθεση μουσικής.

Το πιάνο του μεταφέρθηκε στο χωριό, γεγονός που αποτέλεσε μεγάλο γεγονός για τους κατοίκους, πολλοί από τους οποίους δεν είχαν ξαναδεί πιάνο.

Η μουσική του έγινε για τον ίδιο τρόπος αντίστασης και πνευματικής ελευθερίας.

---

5. Επικοινωνία με το εξωτερικό

Παρότι απομονωμένος, κατάφερε να στείλει μηνύματα στο εξωτερικό καταγγέλλοντας τη δικτατορία.

Αυτό βοήθησε:

• να γίνει διεθνώς γνωστή η δίωξή του

• να ενισχυθεί η διεθνής καμπάνια για την απελευθέρωσή του.

Σε μία περίπτωση δημοσιογράφοι της γερμανικής τηλεόρασης κατάφεραν να τον κινηματογραφήσουν κρυφά στη Ζάτουνα, προκαλώντας μεγάλη ενόχληση στις αρχές.

---

6. Σχέση με τους κατοίκους

Παρά την παρουσία χωροφυλάκων, πολλοί κάτοικοι της Ζάτουνας:

• τον συμπαθούσαν

• τον βοηθούσαν στην καθημερινότητα

• τον αντιμετώπιζαν με σεβασμό.

Η παρουσία του σημάδεψε το χωριό, το οποίο αργότερα θεωρήθηκε σύμβολο αντίστασης στη χούντα.

---

7. Απομάκρυνση της οικογένειας

Στις 22 Σεπτεμβρίου 1969, η οικογένειά του απομακρύνθηκε βίαια από τη Ζάτουνα από τις αρχές.

Ο Θεοδωράκης παρέμεινε εκεί υπό περιορισμό μέχρι το φθινόπωρο του ίδιου έτους.

---

8. Λήξη της εξορίας

Η παραμονή του στη Ζάτουνα έληξε στις 26 Οκτωβρίου 1969.

Στη συνέχεια μεταφέρθηκε σε πιο αυστηρό χώρο κράτησης στο στρατόπεδο του Ωρωπού.

Η διεθνής πίεση από καλλιτέχνες και πολιτικούς τελικά οδήγησε το 1970:

• στην απελευθέρωσή του

• και στην αναχώρησή του στο εξωτερικό.

---

9. Η σημασία της Ζάτουνας στην ιστορία

Η εξορία στη Ζάτουνα θεωρείται:

• μία από τις πιο δημιουργικές αλλά και δραματικές περιόδους της ζωής του Θεοδωράκη

• σύμβολο της πνευματικής αντίστασης στη χούντα.

Σήμερα στο παλιό δημοτικό σχολείο του χωριού λειτουργεί το Μουσείο Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας, αφιερωμένο στη ζωή και στο έργο του κατά την περίοδο αυτή.

---

1. Οι χωροφύλακες που άκουγαν κρυφά τη μουσική του

Το σπίτι του Θεοδωράκη φυλασσόταν συνεχώς από άνδρες της χωροφυλακής της Δικτατορία των Συνταγματαρχών.

Στην αρχή η στάση τους ήταν αυστηρή.
Όμως όταν μεταφέρθηκε το πιάνο του και άρχισε να παίζει:

οι φρουροί τον άκουγαν από έξω

πολλές φορές σταματούσαν για να ακούσουν τις πρόβες

κάποιοι μάλιστα του ζήτησαν να παίξει συγκεκριμένα τραγούδια.

Σύμφωνα με μαρτυρίες, με τον καιρό δημιουργήθηκε μια παράδοξη σχέση σεβασμού ανάμεσα στον εξόριστο συνθέτη και τους φρουρούς του.

2. Το πιάνο που έγινε «γεγονός» για το χωριό

Η άφιξη του πιάνου στη Ζάτουνα ήταν ένα μικρό ιστορικό γεγονός για το χωριό.

Πολλοί κάτοικοι:

δεν είχαν δει ποτέ πιάνο

μαζεύονταν έξω από το σπίτι για να ακούσουν τη μουσική

τα παιδιά στέκονταν στα παράθυρα για να τον παρακολουθήσουν.

Η μουσική του ακουγόταν συχνά σε όλο το χωριό.

3. Οι κρυφές παρτιτούρες που έφευγαν στο εξωτερικό

Παρότι βρισκόταν σε επιτήρηση, ο Θεοδωράκης κατάφερε να στείλει μουσική στο εξωτερικό.

Ο τρόπος ήταν αρκετά ριψοκίνδυνος:

έγραφε τις παρτιτούρες σε μικρά φύλλα

φίλοι ή επισκέπτες τις έκρυβαν σε βιβλία ή ρούχα

οι παρτιτούρες έφταναν σε συνεργάτες του στην Ευρώπη.

Εκεί τα έργα του εκτελούνταν σε συναυλίες κατά της ελληνικής δικτατορίας.

4. Η διεθνής καμπάνια για την απελευθέρωσή του

Η κράτηση του Θεοδωράκη προκάλεσε διεθνή αντίδραση.

Μεγάλοι καλλιτέχνες και διανοούμενοι πίεζαν για την απελευθέρωσή του.
Ανάμεσά τους ήταν και ο Γάλλος συνθέτης Dmitri Shostakovich καθώς και ο συγγραφέας Arthur Miller.

Η πίεση αυτή συνέβαλε τελικά στο να αποφυλακιστεί και να φύγει στο εξωτερικό το 1970.

5. Η ψυχολογική δύναμη της δημιουργίας

Ο ίδιος ο Θεοδωράκης αργότερα έλεγε ότι:

η μουσική ήταν ο τρόπος να νικήσει την απομόνωση.

Στη Ζάτουνα έγραφε συχνά πολλές ώρες την ημέρα.
Η δημιουργία ήταν για εκείνον πράξη αντίστασης απέναντι στο καθεστώς.

6. Η Ζάτουνα ως τόπος μνήμης

Σήμερα στο χωριό λειτουργεί το Μουσείο Μίκη Θεοδωράκη, αφιερωμένο στη ζωή του κατά την περίοδο της εξορίας.

Εκεί υπάρχουν:

φωτογραφίες από τη ζωή του στο χωριό

χειρόγραφα των έργων που συνέθεσε

προσωπικά αντικείμενα της οικογένειας.

Η Ζάτουνα Αρκαδίας θεωρείται πλέον ένας από τους σημαντικούς τόπους μνήμης της αντίστασης στη Δικτατορία των Συνταγματαρχών.

Αποσπάσματα από το ημερολόγιο της Ζάτουνας

1. Για την απομόνωση Σε σημείωσή του περιγράφει το σοκ της μεταφοράς του στο χωριό:

«Μας έφεραν εδώ, σ’ ένα χωριό χαμένο στα βουνά. Σιωπή παντού. Η παρουσία των χωροφυλάκων κάνει την απομόνωση πιο βαριά.»
Το χωριό ήταν μικρό και απομονωμένο και ο ίδιος ένιωθε ότι η χούντα προσπαθούσε να τον εξαφανίσει από τη δημόσια ζωή.

2. Για τη μουσική ως αντίσταση
Σε άλλη σημείωση γράφει:
«Όσο μπορώ να γράφω μουσική, δεν μπορούν να με νικήσουν.»
Η φράση αυτή δείχνει ότι θεωρούσε τη δημιουργία πράξη ελευθερίας και αντίστασης.

3. Για τους κατοίκους του χωριού
Παρότι ήταν εξόριστος, μιλά με συμπάθεια για τους ανθρώπους της Ζάτουνας:
«Οι χωρικοί είναι απλοί άνθρωποι. Με κοιτούν με απορία αλλά και καλοσύνη.»
Αρκετοί κάτοικοι του χωριού του έδειχναν σεβασμό και προσπαθούσαν να τον βοηθήσουν όσο μπορούσαν.

4. Για τα παιδιά του
Σε ιδιαίτερα συγκινητική καταγραφή αναφέρεται στα παιδιά του:
«Το πιο δύσκολο είναι να βλέπω τα παιδιά να μεγαλώνουν μέσα σε αυτή τη φυλακή.»
Η οικογένεια ζούσε μαζί του στο ίδιο σπίτι για μεγάλο διάστημα της εξορίας.

5. Για την ελπίδα
Σε μεταγενέστερη σημείωση γράφει:
«Ξέρω πως η Ελλάδα θα ελευθερωθεί. Η μουσική μου θα επιστρέψει στον λαό.»
Η φράση αυτή δείχνει την πίστη του ότι η δικτατορία δεν θα κρατήσει για πάντα.
Η μυστική κινηματογράφηση στη Ζάτουνα

Το διεθνές ενδιαφέρον

Όταν ο Θεοδωράκης εξορίστηκε στη Ζάτουνα (1968), πολλοί δημοσιογράφοι στην Ευρώπη ήθελαν να δείξουν στον κόσμο:
τις συνθήκες κράτησής του
τη δίωξη των καλλιτεχνών στην Ελλάδα.

Επειδή όμως η χούντα απαγόρευε την πρόσβαση δημοσιογράφων, μια ξένη τηλεοπτική ομάδα αποφάσισε να προσπαθήσει κρυφά.

Η αποστολή των δημοσιογράφων

Μια ομάδα ξένων δημοσιογράφων (κυρίως από γερμανικό τηλεοπτικό δίκτυο) κατάφερε να φτάσει στο χωριό προσποιούμενη τους τουρίστες.

Για να μην κινήσουν υποψίες:
μπήκαν στο χωριό με απλό αυτοκίνητο έκρυψαν την κάμερα προσποιήθηκαν ότι τραβούσαν πλάνα του χωριού.
Κάποια στιγμή κατάφεραν να κινηματογραφήσουν τον Θεοδωράκη έξω από το σπίτι του.

Το μήνυμα του Θεοδωράκη
Κατά τη διάρκεια της σύντομης επαφής τους, ο Θεοδωράκης μπόρεσε να πει λίγα λόγια προς τον κόσμο.

Το βασικό μήνυμα ήταν ότι:
Η Ελλάδα βρίσκεται υπό δικτατορία ο ίδιος είναι φυλακισμένος για τις ιδέες του
η διεθνής κοινότητα πρέπει να πιέσει για δημοκρατία.

Το υλικό αυτό βγήκε σε ευρωπαϊκές τηλεοπτικές εκπομπές και προκάλεσε μεγάλη αίσθηση.

Η αντίδραση της χούντας

Όταν οι ελληνικές αρχές έμαθαν ότι το υλικό μεταδόθηκε στο εξωτερικό: εξοργίστηκαν αύξησαν την επιτήρηση γύρω από το σπίτι του
περιόρισαν ακόμη περισσότερο τις μετακινήσεις του.

Η χούντα φοβόταν ιδιαίτερα τη διεθνή δημοσιότητα, γιατί έπληττε την εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό.

Η διεθνής πίεση που ακολούθησε

Το τηλεοπτικό υλικό βοήθησε να δυναμώσει η διεθνής εκστρατεία για την απελευθέρωση του Θεοδωράκη.

Πολλοί γνωστοί καλλιτέχνες συμμετείχαν, όπως:
Dmitri Shostakovich
Arthur Miller
Leonard Bernstein

Η πίεση αυτή συνέβαλε στο να επιτραπεί τελικά στον Θεοδωράκη να φύγει στο εξωτερικό το 1970.

Ποίηση: Κώστα Τριπολίτη
Σύνθεση: 1981,’Αθήνα-Παρίσι.
Ηχογράφηση: 1981, Μαρία Φαραντούρη, Minos
1981, Μαργαρίτα Ζορμπαλά
Τραγούδια:
ΕΠΙΒΑΤΗΣ
80
ΜΕ ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΟ
ΤΩΡΑ
ΑΠΟΣΤΗΜΑ
ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΜΟΥ
ΟΛΟΙ
ΚΥΡΙΑΚΕΣ
ΑΝ
ΣΤΗ ΝΥΧΤΑ ΣΟΥ ΔΟΣΜΕΝΟΣ
ΣΑ ΝΑ ΜΗΝ ΕΖΗΣΑ ΠΟΤΕ
ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ ΕΔΩ

1. ΕΠΙΒΑΤΗΣ

Επιβάτης στην εξουσία αυτού του κράτους
που τα κάγκελά του χτίζει
υπογράφοντας θανάτους.
Επιβάτης στην υστερία αυτού του τόπου
που τα κόκαλα τσακίζει
και τα όνειρα του ανθρώπου.

Έβγαλα εισιτήριο
στο γήπεδο και στο νοσοκομείο
έβγαλα εισιτήριο στο κρατητήριο.
Έβγαλα εισιτήριο
σαν επιβάτης…
στη χώρα αυτή που τρώει τα παιδιά της.

Επιβάτης στην υποψία αυτή του πλήθους
που ζωές υποστηρίζει
ανατρέποντας τους μύθους.
Επιβάτης στη γεωγραφία αυτού του τόπου
που νεκρούς υπερασπίζει
στις φωτιές της λεωφόρου.

2. ‘80

Ο καιρός να με πονάει
κι η ζωή με προϊόντα
μ’ έναν ενισχυτή Ακάι
και πεντακοσάρα Χόντα
πες μου ποιος μας κυβερνάει
στη δεκαετία του ογδόντα.
…Ζούμε λάθος κι από σπόντα.

Μια ανάπηρη εξουσία
τουφεκίζει τις βδομάδες
σε αργή αυτοκτονία
να τραβάει τις Ελλάδες
του θανάτου η συντεχνία
λίγο πριν το δυο χιλιάδες
…τα χαντάκια τώρα τά ‘δες.

3. ΑΦΙΕΡΩΜΑ
(ΜΕ ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΟ)

Με σημαία και περίστροφο
θαμμένα στο συρτάρι
πήρες ένα δρόμο αντίστροφο
απ’ ό,τι έχω πάρει.

Πράγματα κρυφά κι ακατάλληλα
τώρα δε σου λέω
πήγαινε μ’ εμένανε παράλληλα
κι άσε εγώ να φταίω.

Με καινούριο τώρα επίθετο
κι άλλη ενδυμασία
πήρες ένα δρόμο αντίθετο
και είσαι εξουσία.

4. ΤΩΡΑ (ΟΤΕ)

Γύρεψα θάλαμο του ΟΤΕ
να σε ειδοποιήσω
όμως δεν πρόλαβα ποτέ…
κι όλα με πήγαν πίσω.

Τώρα, χωρίς πληροφορία στη ζωή σου
στα προηγούμενα τα λόγια μου βασίσου.

Βρήκα το θάλαμο αργά
τα σύρματα κομμένα
τ’ ακουστικά του σιωπηλά…
είναι αργά για μένα.

5. ΑΠΟΣΤΗΜΑ

Γίνεται η αγάπη σου αμπούλα φαρμακερή
και τη χρειάζομαι
αδιάβροχο μες στη βροχή για να σκεπάζομαι.
Γίνεται η αγάπη σου ανακωχή.

Και την πληρώνω με φόρους και με πρόστιμα
και με της ζωής μου το απόστημα.
Γίνεται η αγάπη σου επέμβαση χειρουργική
ανάγκη απόλυτη
διαδήλωση ορμητική, οργή ξυπόλυτη.
Γίνεται η αγάπη σου ανατροπή.

6. ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΜΟΥ

Το τραγούδι μου σε κάνει να θυμάσαι
χίλια πράγματα
ανακρίσεις, χειρουργεία κι οδοφράγματα.

Το τραγούδι μου γυρεύει εσένα
για να ειπωθεί
ζητάει νεύρα και καρδιά για να σωθεί.

Το τραγούδι μου γυρεύει να ποτίσει
τις ορμόνες σου
για να βρεις τον εαυτό μου στις οθόνες σου.

7. ΟΛΟΙ

Μ’ έχουν πάρει από πίσω περιπολικά
και μαντρόσκυλα στο δρόμο μου γαβγίζουν
την καρδιά μου τη χρεώνουν άχρηστα υλικά
κι όλο νάιλον αγάπες μου χαρίζουν.

Τούτη η νύχτα ποτισμένη βιτριόλι
και τα κάγκελα ριγμένα καταγής
ό,τι βλέπουμε απόψε μην το πεις
…τό ‘χουν δει και τό ‘χουν μάθει απόψε όλοι.

Μ’ έχουν πάρει από πίσω περιπολικά
κάπου εδώ η σχιζοφρένεια σταθμεύει
ό,τι έχουμε αγαπήσει παθολογικά
από ξένο μισθοφόρο κινδυνεύει.

8. ΚΥΡΙΑΚΕΣ

Με φθηνό ποδόσφαιρο οι Κυριακές
και κασέτες…
σαν επίδεσμος επάνω σε πληγές
…ξέχασέ τες.
Κυριακές τη μια πάνω στην άλλη
φωτογράφισα
τον καιρό στο τέρμα να με βγάλει
μόνο άφησα.

Μ’ ένα ρούχο επίσημο η Κυριακή
και κολώνια…
σαν θερμόμετρο σε άρρωστο κορμι
…από χρόνια.

9. ΑΝ

Κι αν απόψε το τραγούδι π’ αγαπάς
δεν τ’ αφήνεις μοναχό να σ’ οδηγήσει
το σκαλί αυτό που τώρα ακουμπάς
αύριο θα τό ‘χεις πριονίσει.

Κι αν απόψε της καρδιάς σου δε νοιαστείς
ν’ αναλύσεις την κρυμμένη σημασία
θά ‘σαι αύριο φτηνός διαχειριστής
σε μια ξένη εξουσία.

Κι αν αυτό το παραμύθι π’ ακούς
δεν τ’ αφήνεις μιαν αλήθεια να γυρέψει
θά ‘χεις κάνει ένα κόσμο σαν κι αυτούς
κι όλα θα τα έχεις καταστρέψει.

10. ΣΤΗ ΝΥΧΤΑ ΣΟΥ ΔΟΣΜΕΝΟΣ

Τα βράδια να οπλοφορείς
με την καρδιά γεμάτη
με δυναμίτη στο κορμί
και πυροβόλο μάτι…

Κι έτσι στη νύχτα σου δοσμένος
σπουδαία πράγματα ν’ ακούς
και νά ‘σαι πάλι προδομένος
με σκοτεινούς μηχανισμούς.

Τα βράδια να παρατηρείς
με φλέβα οπλισμένη
να δεις τι γίνεται εδώ
και τι σε περιμένει…

11. ΣΑΝ ΝΑ ΜΗΝ ΕΖΗΣΑ ΠΟΤΕ

Σα να μην έζησα ποτέ
σαν έμβρυο μέσα στη φιάλη
με τη ζωή μου στη μασχάλη
θα τριγυρνάω στα στενά.

Σα να μην έζησα ποτέ
Dunhill και Ronson και Cartier
δεν βρίσκω θέση να χωρέσω
Mobil, Jaguar και Esso.

Σα να μην έζησα ποτέ
σα ν’ αποκλείστηκα στη νύχτα
φθαρμένα όνειρα για λύτρα
θα κουβαλάω στα στενά.

12. ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ ΕΔΩ

Τα σύνορα εδώ
είναι μονάχα οι φυλακές
και τα ψυχιατρεία.
Τα σύνορα εδώ
είναι μονάχα οι εκκλησίες
και τα στενά σχολεία.

Τα σύνορα εδώ
είναι μονάχα τα γιαπιά
κι οι θάλαμοι του ΙΚΑ.
Τα σύνορα εδώ
είναι αυτά που μου ζητάς
και που ποτέ δεν βρήκα.

…και τούτο το τραγούδι
έχει γραφτεί
σαν μια ανάκριση νυχτερινή.

Ποίηση: Brendan Behan – μετάφραση Βασίλη Ρώτα
Σύνθεση: Οκτώβρης 1961, Παρίσι.
Πρώτη παρουσίαση του θεατρικού έργου: Απρίλιος του 1962 στο Κυκλικό θέατρο του Λ.Τριβιζά.
Σκηνοθεσία Λεωνίδα Τριβιζά, σκηνικά-κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη.
Πρώτη ηχογράφηση: 1962, Ντόρα Γιαννακοπούλου, (ΤΟ ΓΕΛΑΣΤΟ ΠΑΙΔΙ), Δημήτρης Φάμπας (κιθάρα),
Ολοκληρωμένη ηχογράφηση:
1962, Μίκης Θεοδωράκης, Lyra
Εξώφυλλο: ξυλογραφία του Α. Τάσσου.
1962, Μίκης Θεοδωράκης, Pathe-Marconi
1962, Μίκης Θεοδωράκης, Polydor
1972, Μαρία Φαραντούρη, Pathe-Marconi
Τραγούδια:
ΗΤΑΝ 18 ΝΟΕΜΒΡΗ
ΤΟ ΓΕΛΑΣΤΟ ΠΑΙΔΙ
ΑΝΟΙΞΕ ΛΙΓΟ ΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ
ΔΕΝ ΕΧΕΙ Η ΓΗ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΘΕΣΗ
ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΘΕΣΗ Η ΓΗ
ΔΙΑΒΑΖΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ
ΤΟΝ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ ΘΥΜΑΜΑΙ
ΘΑ ΣΟΥ ΔΩΣΩ ΕΝΑ ΤΟΠΙ ΧΡΥΣΟ
ΘΕΣ ΝΑ ΖΕΙΣ ΑΠ’ ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ
ΕΙΜΑΙ ΑΓΓΛΟΣ ΝΙΟΣ ΚΑΙ ΤΥΧΕΡΟΣ
ΛΑΤΡΕΥΩ ΤΟ ΣΩΤΗΡΑ ΜΟΥ
ΘΑ ΣΟΥ ΣΤΕΙΛΩ ΜΑΝΑ
ΔΕΝ ΠΑΙΡΝΕΙ ΕΔΩ ΚΑΝΕΙΣ
ΤΗΣ ΚΟΛΑΣΗΣ ΚΑΜΠΑΝΕΣ
ΠΟΙΟΣ ΔΕ ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΗ ΛΑΜΠΡΗ

1. ΗΤΑΝ 18 ΝΟΕΜΒΡΗ

Ήταν 18 Νοέμβρη
πέρα στο Μακρούν μπροστά
φτάσαν ταχτικοί χακένιοι
με τα μεταγωγικά

Τα παιδιά τους καρτερούσαν
του στρατού λαϊκού
και με τις χειροβομβίδες
τους εκάμαν τ’αλατιού

2. ΤΟ ΓΕΛΑΣΤΟ ΠΑΙΔΙ
(από το μουσικό θέμα της
κινηματογραφικής ταινίας «Ζ»)

Ήταν πρωί του Αυγούστου
κοντά στη ροδαυγή
βγήκα να πάρω αέρα στην ανθισμένη γη
βλέπω μια κόρη κλαίει σπαραχτικά θρηνεί
σπάσε καρδιά μου εχάθη το γελαστό παιδί

Είχεν αντρεία και θάρρος και αιώνια θα θρηνώ
το πηδηχτό του βήμα το γέλιο το γλυκό
ανάθεμα την ώρα κατάρα τη στιγμή
σκοτώσαν οι εχθροί μας το γελαστό παιδί

Μον’ να ‘ταν σκοτωμένο
στου αρχηγού το πλάι
και μόνον από βόλι Εγγλέζου να ‘χε πάει
κι από απεργία πείνας μέσα στη φυλακή
θα ‘ταν τιμή μου που ‘χασα το γελαστό παιδί

Βασιλικιά μου αγάπη μ’ αγάπη θα στο λέω
για το ό,τι έκανες αιώνια θα σε κλαίω
γιατί όλους τους εχθρούς μας θα ξέκανες εσύ
δόξα τιμή στ’ αξέχαστο γελαστό παιδί

3. ΑΝΟΙΞΕ ΛΙΓΟ ΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ

Άνοιξε σιγά την πόρτα
Κλείσ’ τη για να μην τραβάει
όλη τη ζωή μου χύνω δάκρυα, δάκρυα
το στόμα μου δεν ξέρει να γελάει
Άνοιξε λίγο το παράθυρο
Κι άσ’ το φυρό για το Χριστό,
Έμπα και κάτσε κι ύστερα
θα σου το πω το μυστικό

Μόν’ μια φορά σαν έπεσε η εικόνα
κι άφησε τη γριά τη βάβω μου ξερή
κει που ‘λεγε παλιό ιρλανδέζικο τραγούδι
πως πούλησαν προδότες τον οδηγητή

Άνοιξε λίγο το παράθυρο
κι άσ’ το φυρό για το Χριστό
Έμπα και κάτσε κι ύστερα
θα σου το πω το μυστικό

Από τους μπάσταρδους τους ξένους
κρύψε, καλή μου, το χάλι σου
εμείς λιοντάρι και λυκόρνιο
και ρόδο στο κεφάλι σου

Άνοιξε λίγο το παράθυρο
κι άσ’ το φυρό για το Χριστό
Έμπα και κάτσε κι ύστερα
θα σου το πω το μυστικό

4. ΔΕΝ ΕΧΕΙ Η ΓΗ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΘΕΣΗ

Δεν έχει η γη κι ο κόσμος θέση σαν κι αυτή
Ανάμεσα σε ‘μάς τους δυο
Δεν έχει η γη κι ο κόσμος θέση σαν κι αυτή
Ακούς ταίρι μου χρυσό

5. ΤΟΝ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ ΘΥΜΑΜΑΙ

Το Σεπτέμβριο θυμάμαι
όταν άδειαζαν οι πάγκοι
κι έπαψ’ ή βουή του κόσμου,
πήγαν τα παιδιά για τσάι.

Άσε μας θεέ ψηλά, να θυμόμαστε τ’ απλά
τώρα που έχουν πια πεθάνει
όλοι που μας αγαπάνε,
λοχαγοί και βασιλιάδες.
Πέρα στην παλιά μας Κύπρο
και στην Κένυα την καημένη
όλοι εκεί βασανισμένοι μαύροι
κι άσπροι από τους άσπρους.

Και στα ξωτικά τα μέρη κι όπου ρίξουμε το μάτι
το κουδούνι του σχολείου
στο μισό Μπέλφαστ σημαίνει
κι αχ, ή Αγγλία μας ή καημένη,
λοχαγοί και βασιλιάδες.

Σκόνταψα σ’ ένα βραχνά μου
και στο πάρκο κει του Ουΐνσδορ, τι θαρρείτε κει πώς ηύρα, περπατώντας στο σκοτάδι;
Μισοδαγκωμένο μήλο και το πιο αστείο απ’ όλα
χαραγμένα πέντε δόντια, πέντε δόντια από παιδάκι, λοχαγοί και βασιλιάδες.

6. ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ

Διαβάζεις την Αγία Γραφή, χρυσές σελίδες.
Διαβάζεις λόγια ωραία που μιλάν για αγάπη.
Διαβάζεις και για τον Πλάτωνα, όλους τους σοφούς που λεν για ελπίδα, για χαρά,
για αγάπη, για ειρήνη.

Μα αυτά λέω σαν ανόητα τα νιώθει ο νους,
σα να λένε για λεπρούς ή για νεράιδες.
Αλλά το ξέρεις όταν άνθρωπο χρειαστείς,
πως σαν τον εαυτό σου εσέ δεν σ’αγαπάει κανείς

Επάσχισα κι εγώ να γίνω κάποιος.
Στα δεκατρία εδούλεψα καλά στο τραμ,
μα κι αν δεν έγινα γιατρός, στρατιωτικός,
τον βασιλιά τον υπηρέτησα πιστά,
ποτέ στους χαλεπούς καιρούς δεν πρόδωσα.

Ούτε όταν οι Άγγλοι τα ‘καναν σμπαράλια εδώ.
Κι όταν γίναμε γίναμε ανεξάρτητοι ήμουν νομιμόφρων, μα σαν τον εαυτό σου
εσέ δεν σ’ αγαπάει κανείς.
Πράγματι τους μικρούς εμάς της μεσαίας τάξεως
μας φέρνουν γύρω σαν καφέδες σ’ αγρυπνία,
οι υπάλληλοι μας έχουν σαν γαϊδούρια στη σειρά,
μας κοροϊδεύει ο όχλος όταν προσπαθούμε
να ‘χουμε τρόπους, να μιλάμε καθαρεύουσα.

Έτσι ούτε σύλλογο έχουμε και είναι να μας κλαις.
Μα μόνο τούτο ξέρουμε καλά και εμείς, πως σαν τον εαυτό σου εσέ δεν σ’ αγαπάει κανείς.

7. ΘΑ ΣΟΥ ΣΤΕΙΛΩ ΜΑΝΑ

Θα σου στείλω μάνα, θα σου στείλω μάνα
Ένα κουτί με σπίρτα, ένα κουτί με σπίρτα
Ένα κουτί με σπίρτα, από την Ιρλανδία

Ένας τοκογλύφος, τοκογλύφος σκούζει
φτάσε Χάρε, πάρε με, φτάσε Χάρε πάρε με
Πάρε με ένας Άγγλος μου ‘φαγε τα βόλια

Θα σου στείλω μάνα, θα σου στείλω μάνα
Ένα κουτί με σπίρτα, ένα κουτί με σπίρτα
Ένα κουτί με σπίρτα, από την Ιρλανδία

8. ΤΗ ΜΑΝΑ ΣΟΥ ΜΗΝ ΤΗΝ ΠΕΤΡΟΒΟΛΑΣ

Δεν έχει θέση η Γη παρά για τη ζωή
δεν έχει θέση όπου κι αν πας.
δεν έχει θέση η Γη παρά για τη ζωή
σ’ το λέω και νιώσ’ το αν μ’ αγαπας.

Τη μάνα σου μην την πετροβολάς
όταν πεθάνει, αυτό θα σε πονάει
Τη μάνα σου μην την πετροβολάς
κάλλιο ο πατέρας σου πετριές ας φάει.

9. ΕΙΜΑΙ ΑΓΓΛΟΣ ΝΙΟΣ ΚΑΙ ΤΥΧΕΡΟΣ

Είμ’ Άγγλος νιος και τυχερός
θέλω τον βασιλιά
κι ας ακριβαίνουν τον καπνό,
φτάνει που με ρωτάν.
Την γριά Αγγλία την αγαπώ
από δύση σ’ ανατολή,
απ’ τον Ιορδάνη ποταμό
ως του Άτλα την ακτή.

Την γριά Αγγλία όπου κι αν βρεθώ
την έχω στην καρδιά,
μόνο αυτούς τους νέγρους
να έδιωχνα έξω με μια κλοτσιά.

10. ΘΕΣ ΝΑ ΖΕΙΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ

Θες να ζεις απ’ τις γυναίκες
και ποτέ να μη δουλεύεις
να ‘σαι σωματέμπορος
ναι, τη μαύρη μ’ αλήθεια, θέλω

Θες να στέκεις στο Σόχο
να ‘σαι γουέστερν νταβατζής
καλοπέραση γουστάρω
και γι’ αυτό να γίνω ευθύς

Τα πορνόφυλλα διαβάζεις
και γι’ ανθρώπους σαν κι αυτούς
που λεν για ασέλγειες και για φόνους
δεν μου λες μου τα χαρίζεις

Ναι μ’ αρέσει νταβατζής
Να βαλθώ με τα σωστά μου
Να πιάσω εγγλέζικο παρά
Που ‘χει πέραση παντού

Γιε μου γεια, κι ο Θεός μαζί σου
Πρωί βράδυ προσευχή
Και στέλνε στη μητέρα σου
ένα κάλπικο φλουρί

11. ΘΑ ΣΟΥ ΔΩΣΩ ΕΝΑ ΤΟΠΙ ΧΡΥΣΟ

Θα σου δώσω ένα τόπι χρυσό
για να παίζεις στο χολ με παιδιά
αν με πάρεις, με πάρεις, με πάρεις
να ‘μαι ταίρι σου πια.

Θα σου δώσω τα κλειδιά της καρδιάς μου
και τα χρήματα όσα κι αν έχω,
αν με πάρεις, μ πάρεις, με πάρεις
να ‘μαι ταίρι σου πια.

Θα σου δώσω ρολόι με καδένα
να το δείχνεις κρυφά στα παιδιά
αν με πάρεις, με πάρεις, με πάρεις
να ‘μαι ταίρι σου πια.

Θ σου δώσω χρυσάφι, χρυσάφι
να γεμίζεις τις χούφτες φλωριά
αν με πάρεις, με πάρεις, με πάρεις
ταίρι να ‘μαστε πια

Θα σου φτιάξω μια πίτα με κρέας
θα σε κρύψω ως να φύγουν οι μάγκες
αν με πάρεις, με πάριες με πάρεις
ταίρι να ‘μαστε πια.

Όμως πρώτα να δούμε αν ταιριάζουμε,
αν ταιριάζουμε οι δυο μας σωστά.

12. ΛΑΤΡΕΥΩ ΤΟΝ ΣΩΤΗΡΑ ΜΟΥ

Λατρεύω το Σωτήρα μου
τον Πλάστη μου αγαπώ,
στην κόλαση είν’ η θέση
για τον οξαποδώ.

Και λέω στον Mr Dalles
παρακαλώ πολύ, για μια μεγάλη χάρη,
αχ όχι αστεία με το φεγγάρι.

Είμαι μικρούλα Χριστιανή
στα πόδια μου άσπρο χιόνι,
καθημερνά προσεύχομαι
για της Λαμπρής τ’ αρνί.

Φωνάζω στον Mack Milan
που μοιάζει μανιτάρι
για μια μεγάλη χάρη,
αχ όχι αστεία με το φεγγάρι.

13. ΔΕΝ ΠΑΙΡΝΕΙ ΕΔΩ ΚΑΝΕΙΣ

Δεν παίρνει εδώ κανείς
τη θέση της μητέρας
για να του δώσει
ένα φιλί γλυκό για μένα.

14. ΤΟ ΓΕΛΑΣΤΟ ΠΑΙΔΙ
(Ορχηστρικό)

15. ΠΟΙΟΣ ΔΕΝ ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΛΑΜΠΡΗ

Ποιος δε μιλά για τη λαμπρή
γιορτή ξανανιωμού,
παν τα παιδιά στον πόλεμο
και παν του σκοτωμού.

Με θάρρος οι τρανές καρδιές
έπιασαν τα στενά,
ψηλά η σημαία ανέμιζε
η αντάρτισσα μπροστά.

Δέκα χιλιάδες φτάσανε
χακένιοι ταxτικοί
για να σκοτώσουν τα παιδιά
μα μείναν εδ’ εκεί.

Με πολυβόλα κι άρματα
κανόνια τους σωρό,
κανένας τους δε γύρισε,
δε φταίμε εμείς για αυτό.

Ένας με δέκα, ημέρες εξ,
κρατήσαμε γερά
και δεν περάσαν τις γραμμές,
μ’ όλα τους τα πυρά.

Μας ρίξαν και φαρμακερά
αέρια και καπνούς,
μας κάψαν την πρωτεύουσα
ωσάν τους Γερμανούς.
Σκοτώσαν τους ηγέτες μας
χωρίς απολογιά τους,
γυναίκες μας, μικρά παιδιά
στα γόνατα μπροστά τους.

Τους τάφους άνοιγαν κρυφά
και θάβαν τους νεκρούς,
δεν πιάσαν ούτε σκότωσαν
αντάρτες μας πιστούς.

Ποιος δε μιλά για τη λαμπρή
γιορτή ξανανιωμού,
παν τα παιδιά στον πόλεμο
και παν του σκοτωμού.

16. ΤΗΣ ΚΟΛΑΣΗΣ ΚΑΜΠΑΝΕΣ

Της κόλασης καμπάνες(δις)
για σας, όχι για μένα(δις)

Ω θάνατέ μου έλα(δις)
πού είν’ η ελπίδα γκλιν γκλαν γκλιν
πού να ναι τάφε η νίκη σου

Αν δεις τον εργολάβο,
αν δεις τον οδηγό
να πιείτε μια απ’ ότι έμεινε
τώρα σας χαιρετώ

Το Μπλόκο της Καισαριανής

Ποιονε να κλάψω πρώτονε
ποιον να τραγουδήσω πρώτονε
στο μπλόκο στην Καισαριανή,
που γίνηκε μια Κυριακή.
Που γίνηκε μια Κυριακή
πρωί με τη δροσούλα.

Γιώργη με τη γλυκιά φωνή,
με τις φαρδιές τις πλάτες,
πες μου την ύστερη στιγμή
τι βρήκες και τραγούδησες
και τάραξες τη γειτονιά
ως πέρα στο Παγκράτι.

Ποιονε να κλάψω πρώτονε
ποιον να τραγουδήσω πρώτονε
στο μπλόκο στην Καισαριανή,
που γίνηκε μια Κυριακή.

Λευτέρη, με τα γαλανά
τα μάτια και την ομορφιά,
τους τοίχους που μπογιάτιζες
πες μου την ύστερη στιγμή
τι βρήκες και ζωγράφισες,
και το κοιτάν στη γειτονιά
και κλαίνε στο Παγκράτι;

Γιάννη καλέ, Νίκο αδελφέ,
Δημήτρη καροτσέρη,
π’ άφησες έρμο τ’ άλογο,
να τριγυρνά στους δρόμους
και το κοιτάν στην γειτονιά
και κλαίνε στο Παγκράτι.

Την περίοδο 1974 – 1975 ανέβηκε στο θέατρο «Κάβα» της οδού Σταδίου, από τον θίασο του Νίκου Χατζίσκου και της Τιτίκας Νικηφοράκη το έργο του θεατρικού συγγραφέα και ηθοποιού Νότη Περγιάλη «Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή», με τη μουσική και τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, πάνω σε στίχους του Περγιάλη, που ερμήνευσαν η Χάρις Αλεξίου, ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου και ο Κώστας Σμοκοβίτης, ενώ συμμετείχε ο βαρύτονος Θεόδωρος Δημήτριεφ και χορωδία αποτελούμενη από τα μέλη του θιάσου.

Η σκηνοθεσία ήταν του Νίκου Χατζίσκου, η χορογραφία της Τατιάνας Βαρούτη – Μαμάκη, η σκηνογραφία Περικλή Δουραμάνη. Έπαιξαν οι ηθοποιοί: Τάκης Καραθανάσης, Περικλής Παναγιωτόπουλος, Νίκος Χατζίσκος, Αντώνης Ξενάκης, Μάκης Πανώριος, Νίκος Νικολαΐδης, Τιτίκα Νικηφοράκη, Αιμίλιος Μεσίδης, Όλγα Νικαρούδη, Κατερίνα Βανέζη, Άννα Βανέζη, Αλέκα Γεωργίου, Καίτη Σάββα, Μαρία Φωκά, Ρένα Γκριέλλα, Πάρις Πατριαρχέας, Νίκος Νικολαΐδης, Κυριάκος Βρόντης και Σπύρος Τζερμπίνος.

Ο Νότης Περγιάλης συνεργάστηκε με συνθέτες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Γιάννης Μαρκόπουλος, με αποτέλεσμα μια σειρά τραγουδιών που έγραψαν τη δική τους, μεγάλη διαδρομή και ιστορία. Αναφέρω μόνο τα «Πάμε μια βόλτα στο φεγγάρι» σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, «Τι να την κάνω τη χαρά» και «Ο λεβέντης» του Μίκη Θεοδωράκη, «Γκρεμισμένα σπίτια» του Γιάννη Μαρκόπουλου, ενώ υπάρχουν και κάποια ακόμη που έγιναν λιγότερο γνωστά.

Δυστυχώς τα τραγούδια από «Το δέντρο που δεν το λέγανε υπομονή» αν και ηχογραφήθηκαν εκείνη την εποχή, δεν κυκλοφόρησαν σε δίσκο ποτέ. Μονάχα το συγκλονιστικό «Μπλόκο της Καισαριανής» «δραπέτευσε» και το 1977 βρήκε θέση, σε διαφορετική εκτέλεση χωρίς τη χορωδία που συνοδεύει τη Χαρούλα Αλεξίου, στον διπλό προσωπικό της δίσκο «24 τραγούδια» που κυκλοφόρησε από τη Minos. Επίσης, ανάμεσα στα τραγούδια ήταν και ο «Λεβέντης», που πρωτογραγούδησε η Μαρία Δημητριάδη το 1971 στα «Τραγούδια του αγώνα» κι ακούστηκε εδώ σε νέα ηχογράφηση με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου.

Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω ποιοι μουσικοί έπαιξαν στην ηχογράφηση, πόσα ακριβώς ήταν τα τραγούδια, ούτε τους λόγους που παρέμειναν ακυκλοφόρητα. Ωστόσο στα μέσα της δεκαετίας του ’80 μεταδόθηκαν σε μια εκπομπή της Έφης Πουλοπούλου στο Δεύτερο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, με καλεσμένο τον Νότη Περγιάλη. Τα τραγούδια διατηρήθηκαν στο αρχείο της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και τα τελευταία δέκα – δεκαπέντε χρόνια επανήλθαν μέσα από διάφορες εκπομπές του Δευτέρου Προγράμματος.

Οι τίτλοι των τραγουδιών μπήκαν «αυθαίρετα» από τον γράφοντα:

1) Ένα σακάκι μπαλωμένο – Χάρις Αλεξίου

2) Μαράθηκαν τα δέντρα – Χάρις Αλεξίου

3) Σ’ αυτό τον κόσμο τον πικρό – Κώστας Σμοκοβίτης & Χορωδία

4) Για κάνε πέτρα την καρδιά σου – Βασίλης Παπακωνσταντίνου & Χορωδία

5) Το μπλόκο της Καισαριανής – Χάρις Αλεξίου & Χορωδία

6) Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή – Θεόδωρος Δημήτριεφ / Αφήγηση Νότης Περγιάλης

7) Ο λεβέντης – Βασίλης Παπακωνσταντίνου & Χορωδία

8) Μαράθηκαν τα δέντρα – Χάρις Αλεξίου (φινάλε)

Τα τραγούδια, όπως μεταδόθηκαν από την εκπομπή της Έφης Πουλοπούλου, αναρτήθηκαν πριν από μερικά χρόνια στο κανάλι του «Ctpcmh» στο YouTube, ο οποίος ευχαριστεί τον φίλο του Αθανάσιο Σακελλαράκη, που μαγνητοφώνησε την εκπομπή…

ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ

 

Θανάσης Γιώγλου

Η πόλις – Κωνσταντίνος Π. Καβάφης – Μίκης Θεοδωράκης

Η Πόλις Είπες· «Θα πάγω σ’ άλλη γη, θα πάγω σ’ άλλη θάλασσα. Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλύτερη από αυτή. Κάθε προσπάθεια μου μια καταδίκη είναι γραφτή·κι είν’ η καρδιά μου — σαν νεκρός — θαμμένη. Ο νους μου ώς πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει. Όπου το μάτι μου γυρίσω, όπου κι αν δω ερείπια μαύρα της ζωής μου βλέπω εδώ,που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα.»Καινούριους τόπους δεν θα βρεις, δεν θά βρεις άλλες θάλασσες. Η πόλις θα σε ακολουθεί. Στους δρόμους θα γυρνάς τους ίδιους. Και στες γειτονιές τες ίδιες θα γερνάς·και μες στα ίδια σπίτια αυτά θ’ ασπρίζεις. Πάντα στην πόλι αυτή θα φθάνεις. Για τα αλλού — μη ελπίζεις —δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό. Έτσι που τη ζωή σου ρήμαξες εδώ στην κόχη τούτη την μικρή, σ’ όλην την γη την χάλασες.

 

 Ο Κωνσταντίνος Καβάφης γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου στις 17 Απριλίου 1863 (29 Απριλίου με το νέο ημερολόγιο). Ήταν το ένατο και τελευταίο παιδί του μεγαλέμπορου βαμβακιού Πέτρου-Ιωάννου Καβάφη, με καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη. Ο πατέρας του είχε ζήσει στην Αγγλία και ήταν κάτοχος βρετανικού διαβατηρίου.

Τα πρώτα παιδικά του χρόνια τα πέρασε στη γενέτειρά του, στην αριστοκρατική οδό Σερίφ, μέσα σ’ ένα πλούσιο περιβάλλον με Γάλλο παιδαγωγό και Αγγλίδα τροφό. Με τον θάνατο του πατέρα του το 1870 αρχίζει η παρακμή της οικογένειάς του. Δύο χρόνια αργότερα, η μητέρα του Χαρίκλεια Καβάφη (το γένος Φωτιάδη) υποχρεώνεται να φύγει από την Αλεξάνδρεια και να μετακομίσει με τα παιδιά της, πρώτα στο Λονδίνο και μετά στο Λίβερπουλ.

Στα έξι χρόνια της διαμονής του στην Αγγλία ο νεαρός Κωνσταντίνος θα μάθει σε βάθος την Αγγλική γλώσσα και θα καλλιεργήσει την έμφυτη ροπή του προς τα Γράμματα. Το 1878 η οικογένειά του αντιμετωπίζει εκ νέου οικονομικά προβλήματα, εξαιτίας της Κρίσης του 1873 και επιστρέφει στην Αλεξάνδρεια. Ο δεκαπενταετής Κωνσταντίνος μελετά κατ’ οίκον και το 1881 συνεχίζει τις σπουδές του στο εμπορικό λύκειο Ο Ερμής, που ιδρύεται εκείνη τη χρονιά από τον Κωνσταντίνο Παπαζή.

Τον επόμενο χρόνο, η οικογένειά του θα μετακομίσει εκ νέου, αυτή τη φορά στην Κωνσταντινούπολη, εξαιτίας των εθνικιστικών ταραχών στην Αίγυπτο, που καθιστά επισφαλή τη θέση των Ευρωπαίων. Ο αγγλικός στόλος βομβαρδίζει την Αλεξάνδρεια και η οικία Καβάφη γίνεται παρανάλωμα του πυρός. Η οικογένειά του θα φιλοξενηθεί επί τριετία από τον παππού του Γεωργάκη Φωτιάδη.

Την περίοδο της παραμονής του στην Πόλη εκδηλώνονται οι πρώτες συστηματικές προσπάθειές του στην ποίηση. Η ατμόσφαιρα και το τοπίο της φαίνεται να τον εμπνέουν και αυτό διαπιστώνεται στα ποιήματά του Ο Βεϊζαδές προς την ερωμένη του (1884), Dünya Güzeli (1884), Νιχώρι (1885) και το πρώτο του πεζό Μια νυξ στο Καλντέρι (1884).
Πάντως, το πρώτο κείμενο που σώζεται στο αρχείο του γράφτηκε το 1882. Πρόκειται για ένα ημερολόγιο σε αγγλική γλώσσα, με τον τίτλο Constantipoliad-En Epic (Κωνσταντινοπουλιάς – Ένα έπος), στο οποίο περιγράφονται οι προετοιμασίες για την αναχώρηση της οικογένειας από την Αλεξάνδρεια, το πολεμικό κλίμα των ημερών εκείνων και το ταξίδι ως την Κωνσταντινούπολη.

Τον Οκτώβριο του 1885 επιστρέφει στην Αλεξάνδρεια, μαζί με τη μητέρα του και τα δυο αδέλφια του, Αλέξανδρο και Παύλο, αφού πήραν αποζημίωση για τις καταστροφές του 1882. Μία από τις πρώτες αποφάσεις του είναι να αποκτήσει την ελληνική υπηκοότητα. Αρχίζει να εργάζεται πρώτα ως δημοσιογράφος και στη συνέχεια ως μεσίτης στο Χρηματιστήριο Βάμβακος. Το 1889 προσλαμβάνεται αρχικά ως άμισθος γραμματέας στην Υπηρεσία Αρδεύσεων και από το 1892 ως έμμισθος υπάλληλος, θέση στην οποία θα παραμείνει έως το 1922, φθάνοντας στον βαθμό του υποτμηματάρχη.

Το 1891 θεωρείται σημαντική χρονιά για τον Καβάφη. Εκδίδει το πρώτο αξιόλογο ποίημά του (Κτίσται) και δημοσιεύει μερικά από τα σπουδαιότερα πεζά κείμενά του (Ολίγα περί στιχουργίας, Ο Σακεσπήρος περί της ζωής, Ο καθηγητής Βλάκη περί της νεοελληνικής και δύο κείμενα για τα Ελγίνεια).

Από το 1893 έως το τέλος του αιώνα γράφει μερικά από τα σημαντικότερα ποιήματά του, όπως τα: Κεριά (1893), Τείχη (1896), Περιμένοντας τους Βαρβάρους (1899). Το 1896 συνεργάζεται με την εφημερίδα Phere d’ Alexandrie. O δημοσιογράφος και συγγραφέας Γεώργιος Τσοκόπουλος τον χαρακτηρίζει «Σκεπτικιστής, φιλοσοφικός, μελαγχολικός, με ειρωνική πικρία». Τον επόμενο χρόνο επισκέπτεται το Παρίσι και το Λονδίνο.

Το 1899 φεύγει από τη ζωή η μητέρα του Χαρίκλεια, την οποία υπεραγαπούσε. Είχαν προηγηθεί οι θάνατοι του παιδικού του φίλου Μικέ Ράλλη (1889), του αδελφού του Πέτρου-Ιωάννη (1891) και του παππού του Γεωργάκη Φωτιάδη (1896).

To 1902 ταξιδεύει για πρώτη φορά στην Ελλάδα και συγκεκριμένα την Αθήνα, όπου γνωρίζεται με τους ομοτέχνους του Γρηγόριο Ξενόπουλο και Ιωάννη Πολέμη. Σε μια επιστολή του αναφέρει ότι στην Αθήνα αισθανόταν, όπως ένας πιστός που πηγαίνει προσκυνητής στη Μέκκα. Τον επόμενο χρόνο επισκέπτεται και πάλι την Αθήνα, ενώ στις 30 Νοεμβρίου της ίδιας χρονιάς ο Ξενόπουλος γράφει στο περιοδικό Παναθήναια το ιστορικό άρθρο Ένας Ποιητής, που αποτελεί την πρώτη εγκωμιαστική παρουσίαση του καβαφικού έργου στο ελλαδικό κοινό. Το 1904 θα γράψει ένα από τα σπουδαιότερα ποιήματά του, το Περιμένοντας τους Βαρβάρους. Το 1905 επισκέπτεται για τρίτη φορά την Αθήνα για την κηδεία του αδελφού του Αλέξανδρου.
Τον Δεκέμβριο του 1907 εγκαθίσταται στο σπίτι της οδού Λέψιους 10, όπου και θα περάσει το υπόλοιπο της ζωής του, δημιουργώντας το σημαντικότερο τμήμα του έργου του. Η φήμη του διαρκώς εξαπλώνεται και στο διαμέρισμά του τον επισκέπτονται προσωπικότητες της λογοτεχνίας από την Ελλάδα και το εξωτερικό, όπως ο φουτουριστής Τομάσο Μαρινέτι, ο Αντρέ Μαλρό, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Κώστας Ουράνης και η Μυρτιώτισσσα.

Το 1911 θα γράψει το περίφημο ποίημά του Ιθάκη. Το 1914 γνωρίζεται με τον σπουδαίο Άγγλο μυθιστοριογράφο Έντουαρντ Μόργκαν Φόρστερ και συνδέεται μαζί του με φιλία. Πέντε χρόνια αργότερα, ο Φόρστερ θα συστήσει τον Καβάφη στο αγγλικό κοινό.

Το 1917 γνωρίζεται με τον Αλέκο Σεγκόπουλο, κατ’ άλλους νόθο γιο του, κατ’ άλλους ερωτικό του σύντροφο, πάντως μετέπειτα γενικό κληρονόμο του. Τον Απρίλιο του 1922 παραιτείται από την Υπηρεσία Αρδεύσεων για να αφοσιωθεί στο ποιητικό του έργο. «Επιτέλους απελευθερώθηκα από αυτό το μισητό πράγμα», γράφει κάπου. Τον επόμενο χρόνο πεθαίνει ο τελευταίος εν ζωή αδελφός του, ο Τζον Καβάφης, ο οποίος υπήρξε ο πρώτος θαυμαστής και μεταφραστής του έργου του.

Το 1926 η κυβέρνηση του δικτάτορα Πάγκαλου του απονέμει το παράσημο του Φοίνικος, διάκριση την οποία ο ποιητής αποδέχεται, υποστηρίζοντας ότι «το παράσημο μού το απένειμε η Ελληνική Πολιτεία, γι’ αυτό και το κρατώ». Το 1930 αρχίζει να υποφέρει από τον λάρυγγά του. Οι γιατροί διαπιστώνουν καρκίνο. Ο Καβάφης δεν μπορεί να μιλήσει και το 1932 υποβάλλεται σε τραχειοτομία στην Αθήνα.

Το 1933 επιστρέφει στην Αλεξάνδρεια, με την υγεία του διαρκώς να χειροτερεύει. Στις αρχές Απριλίου μεταφέρεται στο Ελληνικό Νοσοκομείο και στις 2 το πρωί της 29ης Απριλίου ο ποιητής αφήνει την τελευταία του πνοή, σε ηλικία 70 ετών.

Αυτοβιογραφικό σημείωμα του Κ. Π. Καβάφη
Είμαι Κωνσταντινουπολίτης την καταγωγήν, αλλά εγεννήθηκα στην Αλεξάνδρεια – σ’ ένα σπίτι της οδού Σερίφ· μικρός πολύ έφυγα, και αρκετό μέρος της παιδικής μου ηλικίας το πέρασα στην Αγγλία. Κατόπιν επισκέφθην την χώραν αυτήν μεγάλος, αλλά για μικρόν χρονικόν διάστημα. Διέμεινα και στη Γαλλία. Στην εφηβικήν μου ηλικίαν κατοίκησα υπέρ τα δύο έτη στην Κωνσταντινούπολη. Στην Ελλάδα είναι πολλά χρόνια που δεν επήγα. Η τελευταία μου εργασία ήταν υπαλλήλου εις ένα κυβερνητικόν γραφείον εξαρτώμενον από το υπουργείον των Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου. Ξέρω Αγγλικά, Γαλλικά και ολίγα Ιταλικά.

Πηγή: © SanSimera.gr

Ποίηση: LORCA – ελεύθερη απόδοση Οδυσσέα Ελύτη
Σύνθεση: Μάρτιος – Απρίλιος του 1967. Ή τελευταία σύνθεση πριν τη Δικτατορία.
Ηχογραφήσεις: 1970, Παρίσι, Μαρία Φαραντούρη Polydor France
1971, Μαρία Φαραντούρη, John Williams CBS London
1971, Μαρία Φαραντούρη, Polydor
1975, Μαρία Φαραντούρη, Polygram
1978, Αρλέτα Τσάπρα, Lyra

Ο ANTONIO TORRES HEREDIA
ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ ΤΗΣ ΣΕΒΙΛΛΗΣ

Κάτου στης ακροποταμιάς
το μονοπάτι περπατάει
κρατώντας βέργα λυγαριάς
και στη Σεβίλλια πάει.

Τα κατσαρά του γυαλιστά
πέφτουν στα μάτια του μπροστά
στην όψη του είναι μελαμψός
από του φεγγαριού το φως.

Κάποτε λίγο σταματά,
κόβει λεμόνια στρογγυλά
τα ρίχνει το νερό να στρώσει
και να το χρυσαφώσει.

Εκεί στης ακροποταμιάς
το μονοπάτι να, τον φτάνουν
κάτω απ’ τα κλώνια μιας φτελιάς
χωροφυλάκοι και τον πιάνουν.

Αποβραδίς η ώρα οχτώ
τον σέρνουν σε κελί μικρό
απέξω κάθονται φυλάνε πίνουν ρακί
και βλαστημάνε.

 

ΧΑΜΟΣ ΑΠΟ ΑΓΑΠΗ

-Τι είναι κείνο που φωτά,
Μάνα, στα δώματα ψηλά;
-Κοιμήσου γιε μου κι ειν’ αργά
σήμανε η ώρα έντεκα.
-Μάνα, στα μάτια μου για δες,
λάμπουνε τέσσερις φωτιές.
-Δεν είναι τίποτα, έλα πια,
ειν’ τα μπακίρια αστραφτερά.

Μέσα στη νύχτα και στη ζέστη
φέγγαν οι τοίχοι απ’ τον ασβέστη.

Τη φυσαρμόνικα γλυκά
παίζανε Σεραφείμ γλυκά.

Μέσα στη νύχτα και στη ζέστη
φέγγαν οι τοίχοι απ’ τον ασβέστη.

-Μάνα μου, ευθύς που ξεψυχήσω
μηνύσετέ το στους ανθρώπους
σ’ όλη τη γη, σ’ όλους τους τόπους
κατά Βοριά κατά Νοτιά
μαντάτα στείλετε πικρά.

Μέσα στη νύχτα και στη ζέστη
φέγγαν οι τοίχοι απ’ τον ασβέστη.

Κι οι πόρτες τ’ ουρανού χτυπούσαν
κι όλα τα δάση αχολογούσαν
ψηλά δεν έβλεπες κανέναν
κι οι φλόγες φούντωναν ολοένα.

 

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ Α. Τ. HEREDIA

Ξάφνου στον ποταμό από πέρα
φωνές ξεσκίσαν τον αγέρα.
Έμπηγε κάπρου δαγκωνιές
μες στα ψηλά ποδήματα χίμαγε
κι έκανε βουτιές και δελφινιού πηδήματα.

Η τραχηλιά του η κρεμεζιά
μούσκεψε μες στα αίματα
μα οι κάμες ήταν – ήταν έξι
και δεν εμπόραε πια ν’ αντέξει.

Αχ, Αντονίτο Ελ Καμπορίο, φεγγαρομελαμψέ μου
κι ασπρογαρούφαλέ μου.
Αχ, Αντονίτο Ελ Καμπορίο,
π’ άξιζες μια βασίλισσα
μνημόνεψε την Παναγιά
τι τώρα θα σε φάει το κρύο
τι τώρα θα πεθάνεις πια.

Στην άκρη εκεί του ποταμού
τρεις γλώσσες βγήκε το αίμα του
τρεις γλώσσες βγήκε το αίμα του
στην άκρη εκεί του ποταμού

Κι ανάγειρε την κεφαλή
με τα σφιγμένα χείλη
και τότε πια καμμιά φωνή
μόνο εφωτίστη ο ουρανός
κι άγγελος βεργολυγερός ήρθε
και τ’ άναψε καντήλι.

 

Η ΚΑΛΟΓΡΙΑ Η ΤΣΙΓΓΑΝΑ

Βουνά και σύννεφα μακριά
σ’ όλα τα γύρω σιγαλιά
τα λιόφυτα γαληνεμένα
και τα σπιτάκια ασβεστωμένα.

Σ’ ένα αχερόχρωμο πανί
κεντά η καλόγρια η μικρή
άχου, τι όμορφα κεντάει
το χεράκι της πως πάει.

Βάνει πουλιά, βάνει δεντριά,
και τ’ άστρα τα χρυσά
βάνει στις τέσσερις τις κόχες
τέσσερις αγριομολόχες.

Σ’ ένα αχερόχρωμο πανί
κεντάει η καλόγρια η μικρή
μα κάπου-κάπου αναστενάζει
και κάτι με το νου της βάζει.

Λίγο το χέρι σταματά
μες στον αέρα και κοιτά
στα μάτια της π’ ανοιγοκλείνουν
δυο καβαλάρηδες περνούν.

Κι ύστερα πάλι στο πανί
ξεσπάει η καλόγρια η μικρή
τι ποτάμια, τι χορτάρια,
τι λιοτρόπια, τι φεγγάρια

Πλάσματα της αρεσιάς της
τής ονειροφαντασιάς της.

 

Η ΠΑΝΤΕΡΜΗ

Σκάβουν το χώμα οι πετεινοί
σκάβουν ζητώντας την αυτή
την ώρα που στα σκοτεινά
βγαίνει η Παντέρμη και γυρνά.

Μαύρη μαυρίλα ειν’ η ψυχή της
κι ωχρό μπακίρι το πετσί της
τα στήθια της ωσάν τ’ αμόνια
που τα χτυπούν χωρίς συμπόνια.

-Παντέρμη, τι ζητάς εδώ
μόνη σου δίχως σύντροφο;

-Κι αν είναι κάτι που ζητώ
πε μου, σε γνοιάζει εσένανε;
Ζητάω εκείνο που ζητώ
ζητάω την ίδια εμένανε.

-Παντέρμη, πες ποιος ο καημός σου
ποιος ο αγιάτρευτος καημός σου;

-Ποιός ο καημός μου;
Μαύρη πίσσα εγίνη
η λινή μου η πουκαμίσα
και μες στο σπίτι σαν τρελλή
σούρνω το ξέπλεκο μαλλί.

-Παντέρμη, λούσε το κορμί σου
λουσ’ τό χελιδονόνερο
κι άσε κυρά μου την ψυχή σου
ασ’ τη να βρει αναπαμό.

Άχου, τσιγγάνικες ψυχές
κι ολόκρυφες νεροσυρμές
πίκρες μαζί και θάματα
στα μακρινά χαράματα.

 

ΤΟΥ ΑΝΕΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΙΝΕΜΕΝΗΣ

Ντέφι χτυπώντας το φεγγάρι
χορεύει κι έρχεται με χάρη,
έρχεται μες στις ερημιές
από το φως ασημωμένη
μικρή τσιγγάνα η Παινεμένη.

Ως τη θωρεί πετιέται πάνου
ο Άνεμος ο ακοίμιστος,
Πουνέντες άντρας πονηρός
κοιτάει τη μικρή κοιτάει
κι ολόγλυκα της τραγουδάει:

Μικρούλα μου άσε να σηκώσω
το φουστανάκι σου να ειδώ
άσε με λίγο να σ’ αγγίξω
και της κοιλίτσας σου ν’ ανοίξω
το ρόδο το γαλαζωπό.

Πετάει το ντέφι τρομαγμένη
και τρέχει τρέχει η Παινεμένη,
ξοπίσω της ακολουθεί
Άνεμος άντρας που κρατεί
μια σπάθα, σπάθα αστραφτερή.

Άχου το κύμα πώς χλωμιάζει
ο κάμπος άκου πώς στενάζει
παίζει των ίσκιων η φλογέρα
μέσα στο σκοτεινό αγέρα:

Τρέχα Παινεμένη τρέχα
κι όπου να ‘ναι θα προφτάσει
ο Άνεμος και θα σ’ αρπάξει,
να τος χιμάει από ψηλά
γλείφεται γλώσσες τις εννιά.

Στο πρώτο σπίτι η Παινεμένη
χώνεται μέσα αλαφιασμένη
την αρωτάνε να τους πει
και κείνη λέει κι ανιστορεί.
Ενώ απ’ τη λύσσα του θερίο,
ο Άνεμος γυρνάει στο κρύο
παίρνει το σπίτι και το ζώνει
τα κεραμίδια του δαγκώνει.

 

 ΤΟΥ ΠΙΚΡΑΜΕΝΟΥ

Εικοσιτρείς του Θεριστή
στου Πικραμένου την αυλή
πάνε και λεν, πάνε και λένε:
«Αν το μπορείς δυστυχισμένε,
στο περιβόλι σου έβγα απόψε
και τα λουλούδια σου όλα κόψε.

Γράψε στη θύρα σου σταυρό
βάλε από κάτω τ’ όνομά σου
τι θα φουντώσουν στα πλευρά σου
ταχιά τσουκνίδες κι αγριάδες.

Πάρε κεριά, πάρε λαμπάδες
μάθε τα χέρια να σταυρώνεις
κι απάνω από την ερημιά
γέψου της νύχτας τη δροσιά
τι πριν περάσουν μήνες δυο
θα κείτεσαι στο σάβανο».

Στους ουρανούς ταχιά προβαίνει
ο ταξιάρχης και πηγαίνει
πού ‘χει το σύννεφο σπαθί
στράφτει και πάει και δεν μιλεί.
Εικοσιτρείς του Θεριστή
μέσα στην έρμη την αυλή
τα μάτια ανοίγει ο Πικραμένος
της μοίρας ο σημαδεμένος
κι εικοσιτρείς τ’ Αυγούστου
γέρνει και τα πικροσφαλεί.

 

Ακολουθούν: Τα τραγούδια του Ανδρέα – Μυθιστόρημα 

ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΑΝΤΡΕΑ
Ποίηση: Μίκη Θεοδωράκη
Σύνθεση: 1968,Βραχάτι.
Ηχογραφήσεις:
1970, George Moustaki, Polydor.
1971, Αντώνης Καλογιάννης, Polydor
Τραγούδια:
ΕΙΣΑΙ ΕΛΛΗΝΑΣ
ΕΙΜΑΣΤΕ ΔΥΟ
ΚΑΙΡΟΣ ΝΑ ΔΕΙΣ
ΤΟ ΣΦΑΓΕΙΟ

Τα τραγούδια του Ανδρέα

“Τα τραγούδια του Ανδρέα”, έργο αφιερωμένο στον αγωνιστή του αντιδικτατορικού αγώνα Ανδρέα Λεντάκη. Αναφέρεται σε πραγματικά γεγονότα και κυρίως στα βασανιστήρια που υποβάλλονταν τόσο ο μουσικοσυνθέτης, τον είχαν τοποθετήσει σε κελί κοντά σε χώρους βασανισμού, όσο και τα βασανιστήρια που είχε υποστεί ο ίδιος ο Ανδρέας Λεντάκης, στο κτήριο της Ασφάλειας της Μπουμπουλίνας. Στη δισκογραφία ο κύκλος τραγουδιών “Τα τραγούδια του Ανδρέα” συμπεριλαμβάνεται στο “Θεοδωράκης Διευθύνει Θεοδωράκη Νο 2”

Είμαστε δυο

Είμαστε δυο, είμαστε δυο,
η ώρα σήμανε οχτώ
κλείσε το φως, χτυπά φρουρός,
το βράδυ θά ‘ρθουνε ξανά
έμπα μπροστά, έμπα μπροστά
και οι άλλοι πίσω ακολουθούν
μετά σιωπή και ακολουθεί
το ίδιο τροπάρι το γνωστό
Βαράνε δυο, βαράνε τρεις,
βαράνε χίλιοι δεκατρείς
Πονάς εσύ, πονάω εγώ,
μα ποιος πονάει πιο πολύ
θά ‘ρθει καιρός να μας το πει

Είμαστε δυο, είμαστε τρεις,
είμαστε χίλιοι δεκατρείς
Καβάλα πάμε στον καιρό
με τον καιρό με την βροχή
το αίμα πήζει στην πληγή
ο πόνος γίνεται καρφί

Είμαστε δυο, είμαστε τρεις,
είμαστε χίλιοι δεκατρείς
Καβάλα πάμε στον καιρό
με τον καιρό με την βροχή
το αίμα πήζει στην πληγή
ο πόνος γίνεται καρφί

Ο εκδικητής ο λυτρωτής
είμαστε δυο, είμαστε τρεις
είμαστε χίλιοι δεκατρείς

Είσαι Έλληνας – 1968

Αυτό που ήσουν κάποτε θα γίνεις ξανά
πρέπει να γίνεις, πρέπει να κλάψεις.

Ο εξευτελισμός σου να γίνει τέλειος
Η εκπόρθηση να φτάσει ως τις ρίζες των βουνών
Είσαι Έλληνας, είσαι Έλληνας.

Πίνεις την προδοσία με το γάλα,
πίνεις την προδοσία με το κρασί.

Ο εξευτελισμός σου να γίνει τέλειος,
πρέπει να δεις, πρέπει να γίνεις,
αυτό που ήσουν κάποτε θα γίνεις ξανά

Καιρός να δεις ( Σου είπαν ψέματα πολλά ) – 1968

Σου είπαν ψέματα πολλά,
ψέματα σήμερα σου λένε ξανά
κι αύριο ψέματα ξανά θα σου πουν,
ψέματα σου λένε οι εχθροί σου
μα κι οι φίλοι σου, σου κρύβουν την αλήθεια.

Ψεύτικη δόξα σου τάζουν οι ψεύτες
μα κι οι φίλοι σου με ψεύτικες αλήθειες σε κοιμίζουν,
πού πας με ψεύτικα όνειρα;
πού πας με ψεύτικα όνειρα;

Καιρός να σταματήσεις,
καιρός να τραγουδήσεις,
καιρός να κλάψεις και να πονέσεις,
καιρός να δεις.

Το σφαγείο ( Το μεσημέρι )

Το μεσημέρι χτυπάνε στο γραφείο
μετρώ τους χτύπους τον πόνο μετρώ
είμαι θρεφτάρι μ’ έχουν κλείσει στο σφαγείο
σήμερα εσύ αύριο εγώ

Χτυπούν το βράδυ στην ταράτσα τον Ανδρέα
μετρώ τους χτύπους το αίμα μετρώ
πίσω απ’ τον τοίχο πάλι θα `μαστε παρέα
τακ τακ εσύ τακ τακ εγώ

Που πάει να πει
σ’ αυτή τη γλώσσα τη βουβή
βαστάω γερά, κρατάω καλά

Μες στις καρδιές μας αρχιναέι το πανηγύρι
τακ τακ εσύ τακ τακ εγώ
τακ τακ εσύ τακ τακ εγώ

Μύρισε το σφαγείο μας θυμάρι
και το κελί μας κόκκινο ουρανό
Μύρισε το σφαγείο μας θυμάρι
και το κελί μας κόκκινο ουρανό

Χτυπούν το βράδυ στην ταράτσα τον Ανδρέα
μετρώ τους χτύπους το αίμα μετρώ
πίσω απ’ τον τοίχο πάλι θα `μαστε παρέα
τακ τακ εσύ τακ τακ εγώ

Που πάει να πει
σ’ αυτή τη γλώσσα τη βουβή
βαστάω γερά, κρατάω καλά

Μύρισε το σφαγείο μας θυμάρι
και το κελί μας κόκκινο ουρανό
Μύρισε το σφαγείο μας θυμάρι
και το κελί μας κόκκινο ουρανό.

 

ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ
Ποίηση: Γιώργου Σεφέρη
Σύνθεση: Ιανουάριος του 1968 στις Φυλακές Αβέρωφ.
Ηχογράφηση: 1971, Παρίσι, Μαρία Φαραντούρη, Polydor

1. ΤΩΡΑ ΠΟΥ ΘΑ ΦΥΓΕΙΣ

Τώρα που θα φύγεις,
πάρε μαζί σου και το παιδί
που είδε το φως κάτω από εκείνο το πλατάνι

Μια μέρα π’ αντηχούσαν σάλπιγγες
κι έλαμπαν όπλα
και τ’ άλογα ιδρωμένα
σκύβανε ν’ αγγίξουν
την πράσινη επιφάνεια του νερού
Και τ’ άλογα ιδρωμένα
σκύβανε ν’ αγγίξουν
την πράσινη επιφάνεια του νερού
στην γούρνα με τα υγρά τους τα ρουθούνια

Οι ελιές με τις ρυτίδες των γονιών μας
τα βράχια με την γνώση των γονιών μας
και το αίμα τ’ αδερφού μας ζωντανό
στο χώμα

Ήταν μια γερή χαρά
μια πλούσια τάξη
για τις ψυχές που γνώριζαν την προσευχή τους

Τώρα που θα φύγεις,
τώρα που η μέρα της πληρωμής χαράζει
τώρα που κανείς δεν ξέρει
ποιον θα σκοτώσει
και πως θα τελειώσει
Πάρε μαζί σου το παιδί
που είδε το φως
κάτω απ’ τα φύλλα
τα φύλλα εκείνου του πλατάνου
και μάθε του να μελετά
τα δέντρα

2. ΣΤΟ ΣΤΗΘΟΣ ΜΟΥ Η ΠΛΗΓΗ

Στο στήθος μου η πληγή ανοίγει πάλι
όταν χαμηλώνουν τ’ άστρα
και συγγενέυουν με το κορμί μου

Όταν πέφτει σιγή
κάτω από τα πέλματα των ανθρώπων
αυτές οι πέτρες που βουλιάζουν
αυτές οι πέτρες που βουλιάζουν
μέσα στα χρόνια, μέσα στα χρόνια
ώσπου θα με παρασύρουν

Τη θάλασσα, τη θάλασσα
ποιος θα μπορέσει να την εξαντλήσει
βλέπω τα χέρια κάθε αυγή
να γνέφουν στον γύπα και στο γεράκι

Δεν μένει πάνω στον βράχο
που έγινε με τον πόνο δικός μου
βλέπω τα δέντρα που ανασαίνουν
τη μαύρη γαλήνη των πεθαμένων
και κοιτάω τα χαμόγελα
που δεν προχωρούν των αγαλμάτων

3. Ο ΥΠΝΟΣ ΣΕ ΤΥΛΙΞΕ

Ο ύπνος σε τύλιξε, ο ύπνος σε τύλιξε
με πράσινα φύλλα
ανάσαινες, με πράσινα φύλλα, ανάσαινες

Σαν ένα δέντρο, σαν ένα δέντρο
με πράσινα φύλλα, ανάσαινες
με πράσινα φύλλα, ανάσαινες

Μέσα στο ήσυχο φως
μέσα στην διάφανη πηγή
κοίταζα τη μορφή σου

Κλεισμένα βλέφαρα, κλεισμένα βλέφαρα
και τα ματόκλαδα σου, χαράζαν το νερό
και τα ματόκλαδα σου, χαράζαν το νερό

4. ΛΙΓΟ ΑΚΟΜΑ

Λίγο ακόμα θα ιδούμε, λίγο ακόμα θα ιδούμε
Τις αμυγδαλιές ν’ανθίζουν
τις αμυγδαλιές ν’ανθίζουν
τις αμυγδαλιές ν’ανθίζουν

Λίγο ακόμα θα ιδούμε, λίγο ακόμα θα ιδούμε
τα μάρμαρα να λάμπουν,
να λάμπουν στον ήλιο
κι η θάλασσα να κυματίζει

Λίγο ακόμα, να σηκωθούμε
Λίγο ψηλότερα-λίγο ψηλότερα-λίγο ψηλότερα
Λίγο ακόμα, να σηκωθούμε
Λίγο ψηλότερα-λίγο ψηλότερα-λίγο ψηλότερα