Mikis Theodorakis Official Radio
MIKIS TV
Ποίηση: Φώντα Λάδη
Σύνθεση: 1966
Πρώτη εκτέλεση: 1966, Γιώργος Ζωγράφος, Λυκαβηττός, Α’ Μουσικός Αύγουστος.
Ηχογραφήσεις: 1975, Γιώργος Ζωγράφος, ‘Αννα Βίσση, Γιάννης Θωμόπουλος
Μίκης Θεοδωράκης – Γιώργος Ζωγράφος – Άννα Βίσση
Πρώτη εκτέλεση.
Το τραγούδι “Ήρθαν κάτι στρατηγοί” προέρχεται από την δέυτερη έκδοση του δίσκπου το 1975, με τους Αντώνη Καλογιάννης, Αφροδίτη Μάνου.
Απαγορευμένα από τη λογοκρισία της εποχής, κυκλοφόρησαν σε δίσκο 9 χρόνια μετά τη σύνθεση τους.
Τραγούδια:
ΓΕΙΑ ΣΟΥ ΜΑΝΑ ΓΕΙΑ ΣΟΥ ΣΤΡΑΤΟ
ΚΙΝΗΣΕ Ο ΜΑΗΣ ΓΙΑ ΝΑ ‘ΡΘΕΙ
ΧΤΕΣ Τ’ ΑΠΟΓΕΜΑ ΣΤΟ ΑΑΧΕΝ
ΣΟΥ ‘ΣΤΕΙΛΑ
Ο ΜΗΤΣΟΣ ΑΠ’ ΤΑ ΦΑΡΣΑΛΑ
ΜΙΑ ΞΑΝΘΙΑ ΑΠ’ ΤΟ ΒΙΣΜΠΑΝΤΕΝ
ΣΤΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ «ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ»
ΕΣΤΕΙΛΑ ΣΤΟ ΚΟΜΜΑ
ΒΙΛΕΜ ΣΤΡΑΣΕ
ΕΝΑ ΔΑΣΟΣ ΚΛΑΡΕΣ
ΒΓΗΚΕ Η ΖΩΗ ΜΑΣ ΣΤΟ ΣΦΥΡΙ
ΕΛΛΗΝΕΣ ΤΟΥΡΚΟΙ ΚΙ ΙΤΑΛΟΙ
ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΡΓΑΤΕΣ
1. ΓΕΙΑ ΣΟΥ ΜΑΝΑ, ΓΕΙΑ ΣΟΥ ΣΤΡΑΤΟ
Γεια σου μάνα, γεια σου Στράτο
κι έχω είδηση καλή,
τώρα δε δουλεύω κάτω,
στη στοά τη σκοτεινή.
Στέλνω μια φωτογραφία,
που ‘βγαλα με τη στολή,
είμαι μπρος στα μεταλλεία
κι άλλοι δυο εργοδηγοί.
Τα φιλιά μου στη Μαρία
και στα άλλα τα παιδιά,
εδώ έχουμε όλο κρύα
και μεγάλη συννεφιά
2. ΚΙΝΗΣΕ Ο ΜΑΗΣ ΓΙΑ ΝΑ ‘ΡΘΕΙ
Κίνησ’ ο Μάης για να ρθει
κι έχει μεγάλη στράτα,
τι να του πάρω πρώτα μου,
τον ήλιο ή τα μαντάτα!
Πρόφτασέ τον μάνα μου,
μη φύγει μ’ άδεια χέρια,
φόρτωσέ τον με φιλιά
και με καλά χαμπέρια.
Ήρθεν ο Μάης κι από δω,
Μάης κακός και ψεύτης,
μας είπε για το φονικό,
του γέλιου μας ο κλέφτης.
Τέτοιο Μάη, μάνα μου,
άλλο να μη μου στείλεις,
να λέει, πως στην Ελλάδα
μας σκοτώθηκε ο Απρίλης.
3. ΧΤΕΣ Τ’ ΑΠΟΓΕΥΜΑ ΣΤΟ ΑΑΧΕΝ
Ήρθαν κάτι στρατηγοί, κάτι υποστράτηγοι,
για το ΝΑΤΟ είπανε, οι κυράδες λείπανε.
Κι ό,τι μοσχοείπανε, σκυλοβαρεθήκανε,
τις κυράδες βρήκανε και στ’ αμάξια μπήκανε.
4. ΣΟΥ ‘ΣΤΕΙΛΑ
Σου ‘στειλα δυο τρεις στυλούς
και πενήντα μάρκα, έκανα μια τσάρκα,
σούφρωσα δυο Γερμανούς.
Όταν βρεις λίγο καιρό,
περνά απ’ την Ασφάλεια,
πες τους να μου στείλουν το πιστοποιητικό.
5. Ο ΜΗΤΣΟΣ ΑΠ’ΤΑ ΦΑΡΣΑΛΑ
Ο Μήτσος απ’ τα Φάρσαλα
έγινε αρχιγκάγκστερ,
καθαρίζει πέντε – πέντε
και μιλάει γερμανικά.
Ο Μήτσος, το καλό παιδί,
κρυφά πουλάει μαύρη,
έχει γκόμενα μια μαύρη
και μια μαύρη λιμουζίνα.
Ο Μήτσος ξέρει υπουργούς,
κάνει πως δεν μας ξέρει,
δουλειά σε μας δε δίνουνε
και στ’ όνομά του φτύνουνε.
6. ΜΙΑ ΞΑΝΘΙΑ ΑΠ’ ΤΟ ΒΙΣΜΠΑΝΤΕΝ
Μια ξανθιά απ’ το Βισμπάντεν
τους Ρωμιούς τους αγαπάει,
γιατί ξέρουν στο κρεβάτι,
να ‘ναι ντούροι και βαρβάτοι.
Μια καλή απ’ το Βισμπάντεν
τους Ρωμιούς τους αγαπάει,
εδώ και μισό φεγγάρι,
γίναμε τρελό ζευγάρι.
Μια καλή στη μπυραρία
τους Ρωμιούς τους αγαπάει,
πιο πολύ κι από το Χίτλερ,
πιο πολύ κι απ’ το Βισμπάντεν.
7. ΣΤΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ
Στο καφενείο «Ελληνικόν» μαζευόμαστε τα βράδια,
πέντε πέντε στα τραπέζια και διαβάζουμε «Αυγή»,
«Βήμα», «Νέα», «Αλλαγή».
Όποιος θέλει «Ακρόπολη» κι είναι κάτι λίγοι,
τζάμπα τις μοιράζουνε,
ο Κοσμάς τις μάζεψε, να ‘χει να τυλίγει.
Του Καζαντζίδη το καινούργιο,
δε μου το ‘στειλες ακόμα, «το δικό μου πάπλωμα»,
πάρτο και μαζί μ’αυτό στείλ’το Στρώμα σου για δυο
Το δικό μου πάπλωμα,το δικό σου στρώμα,
μην κοροϊδευόμαστε,
θα μας βλέπουν χωριστά, για καιρό ακόμα
8. ΕΣΤΕΙΛΑ ΣΤΟ ΚΟΜΜΑ
Έστειλα στο κόμμα, δέκα μάρκα ακόμα.
Μη γράψουν τ’ όνομά μου,
μόνο τ’ αρχικά μου.
Όχι πως φοβάμαι, -τι εργάτης θα ‘μαι-
για τόσα όμως δεν κάνει
να χαλάν μελάνι.
Τα πολλά σαν πάρτε, τ’ όνομά μου βάλτε,
και πλάνο και τομέα
και με κεφαλαία.
9. ΕΝΑ ΔΑΣΟΣ ΚΛΑΡΕΣ
Ένα δάσος κλάρες
πάνε κι έρχονται στο χωλ,
για το Παλομάρες, το Βιετνάμ και το Ντε Γκώλ.
Τον αχάριστο, τον κλέφτη,
το χωριάτη, τον αλήτη, με τη μύτη τη μεγάλη,
που τους έχει μπει στη μύτη.
Να ‘χα τόσες κλάρες,
θα καθόμουν στο χωριό, θα ‘βγαζα λαδάκι,
δε θα μ’ ένοιαζε ο Ντε Γκωλ.
10. ΧΤΕΣ ΣΤΗ ΒΙΛΕΜ ΣΤΡΑΣΕ
Χτες στην Βιλλεμνστράσσε, πέφτω σ’ ένα Γερμανό,
κάτω απ’ το πέτο είχε αγκυλωτό σταυρό.
Και του λέω, αν είσαι άντρας,
φόρα τον στα φανερά, σαν και τότε στην Ελλάδα,
που χτυπούσες τα μωρά.
Πήξαμ’ από δαύτους, πάνε σ’ ειδικές σχολές,
φτιάχνουνε σημαίες, σταχτοπράσινες στολές.
Και του λέω, πες αλεύρι και τα βρίσκουμε μετά,
ο Μανώλης σε γυρεύεικαι ο Σάντας σε ζητά.
11. ΒΓΗΚΕ Η ΖΩΗ ΜΑΣ ΣΤΟ ΣΦΥΡΙ
Βγήκε η ζωή μας στο σφυρί,
μας παίρνουν, μας πουλάνε,
στα ξένα χάνετ’ η ζωή,
μας στίβουν, μας πετάνε.
Βγήκι η ζωή μας στο σφυρί,
σ’ Αμερική κι Ευρώπη,
άνθρωποι μας γεννήσανε
και μας πουλάν ανθρώποι.
Για μεροκάματο διπλό
τον ουρανό μας κρύψανε,
δεν έχει φως να ζήσουμε.
Η φτώχεια κει, η νύχτα εδώ,
μάνα, οι τόποι λείψανε
τη μοίρα μας να χτίσουμε.
12. ΕΛΛΗΝΕΣ, ΤΟΥΡΚΟΙ ΚΑΙ ΙΤΑΛΟΙ
Έλληνες, Τούρκοι κι Ιταλοί
πήξανε τη Γερμανία,
λες και κάναν κατοχή
έξω απ’ τη καγκελαρία.
Έλληνες, Τούρκοι κι Ιταλοί
παρατήσαν τους καυγάδες,
σκέφτονται τα σπίτια τους
και τις δόλιες τις μανάδες.
Έλληνες, Τούρκοι κι Ιταλοί
κατεβήκαν σ’ απεργία,
γιατί δύο Ισπανοί
θάφτηκαν στα μεταλλεία.
Πες στον παπα Σταύρο,
προσευχή να κάνει,
πες στο μουεζίνη,
πες και στον ιμάμη.
13. ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΡΓΑΤΕΣ
Εμείς οι Έλληνες εργάτες
που είμαστε στη Γερμανία,
ζητάμε με χαρτόσημο,
να πάψει η κοροϊδία.
Απ’ τα πολλά, που υπόσχεστε,
αφήσαμε γενειάδα,
κάντε κάνα εργοστάσιο,
να ‘ρθούμε στην Ελλάδα.
14. ΚΡΟΥΑΖΙΕΡΕΣ
Χτες τ’ απόγευμα στο Άαχεν
ήρθε κάποιος σοβαρός,
είδε το κακό μας χάλι,
το κουτσό μας το κρεβάτι,
κι είπε, πως θα κάνει κάτι.
Βρε, μανούλα, μη σε νοιάζει
και δεν τρώμε λάχανα,
ξέρουμε, ποιος έχει δίκιο
και ποιος φταίει για όλ’ αυτά.
Σαν και τούτο τον χοντρό,
πέρασαν καμιά ντουζίνα,
έρχονται γι’ αποστολή,
πέντε πέντε κάθε μέρα
και την κάνουν κρουαζιέρα.
Βρε, μανούλα, μη σε νοιάζει
και τους ξέρω τούτους δω,
ξέρω γω, ποιοι μ’ αγαπάνε,
ξέρω γω, ποιους αγαπώ.
Τον πρώτο καιρό το κλίμα και οι συνθήκες δεν τον άφησαν ανεπηρέαστο. Για κάποιους μήνες δεν μπορούσε να παίξει τίποτα στο πιάνο. Ομως μετά άρχισε να παίζει αρχικά τραγούδια του Χατζιδάκι και στη συνέχεια αποφασίζει να συνθέσει δικά του καινούργια τραγούδια. Γιατί δεν έχει σταματήσει να ζει, να ονειρεύεται, να παλεύει. Εκεί γεννήθηκαν λοιπόν οι 10+1 κύκλοι τραγουδιών με τον τίτλο «Αρκαδίες» και άλλα έργα του. Οι αστυνομικοί γίνονται το… κοινό που ακούει για πρώτη φορά αυτές τις μελωδίες του Μίκη. Και βέβαια, παρά τις απαγορεύσεις, με διάφορους τρόπους καταφέρνει να στέλνει μαγνητοταινίες με τα καινούργια έργα του στο εξωτερικό (όπου είχαν καταφέρει να βγουν η Μαρία Φαραντούρη και ο Αντώνης Καλογιάννης με τη λαϊκή Ορχήστρα του).
Ο Κώστας Καζάκος μας μεταφέρει στην εποχή της εξορίας του Μίκη Θεοδωράκη στην Ζάτουνα.
Η ηχογράφηση έγινε στο σπίτι του Ηθοποιού ύστερα από επιθυμία του Μίκη.
– Θέλω να προλογίσει τις Αρκαδίες μου ο Κώστας Καζάκος θα πάς να τον βρεις.
Νίκος Θεοδωράκης
«Σαν πνευματικός δημιουργός, επιτελώντας το λαϊκό λειτούργημά μου, συνέθεσα και εδώ στη Ζάτουνα έξι κύκλους τραγουδιών, που τους ονομάζω “Αρκαδίες”. Αυτά τα τραγούδια που γράφω τώρα όπως εκείνα που θα γράψω και αύριο είναι αφιερωμένα σε σας, δηλαδή σε όλους τους ανθρώπους που πιστεύουν στον άνθρωπο, που πιστεύουν στη ζωή, στο δίκιο, στη δημοκρατία και την ελευθερία και που έχουν τάξει σκοπό της ζωής τους τον αγώνα για την υπεράσπισή τους. Αφιερώνονται ιδιαίτερα στους Έλληνες αγωνιστές της ελευθερίας και τους ξένους φίλους του λαού μας που μας συμπαραστέκονται στον δύσκολο αγώνα μας». Και ολοκληρώνει τον χαιρετισμό του λέγοντας: «Δεν υπάρχει άλλος δρόμος από τον ανελέητο αγώνα έως την τελική νίκη. Κι ας μην ξεχνάμε ποτέ ότι η λευτεριά δε χαρίζεται, η λευτεριά κερδίζεται. Γεια χαρά».
Ο Θεοδωράκης μεταφέρεται από τις αρχές της Δικτατορία των Συνταγματαρχών στο απομονωμένο χωριό Ζάτουνα Αρκαδίας.
Το σπίτι στο οποίο εγκαθίσταται βρίσκεται υπό συνεχή αστυνομική επιτήρηση.
και τα παιδιά τους μεταφέρονται επίσης στη Ζάτουνα.
Στρατιωτική φρουρά βρίσκεται μόνιμα έξω από
το σπίτι.
Οι επισκέψεις απαγορεύονται.
Η αλληλογραφία λογοκρίνεται.
Ο στόχος του καθεστώτος ήταν να τον απομονώσει πλήρως από την πολιτική και καλλιτεχνική ζωή.
Μετά από άδεια των αρχών μεταφέρεται το πιάνο του στο σπίτι.
Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει μια έντονη δημιουργική περίοδος.
Ο Θεοδωράκης γράφει μουσική καθημερινά, παρά τους περιορισμούς.
Η ζωή στη Ζάτουνα είναι δύσκολη:
το χωριό είναι ορεινό και απομονωμένο
οι χειμώνες είναι πολύ σκληροί
υπάρχει συνεχής αστυνομική επιτήρηση.
Παρόλα αυτά ο Θεοδωράκης αποκτά στενή σχέση με αρκετούς κατοίκους του χωριού.
Η διεθνής πίεση για την απελευθέρωσή του μεγαλώνει.
Πολλοί μεγάλοι καλλιτέχνες και διανοούμενοι στην Ευρώπη ζητούν την απελευθέρωσή του και καταγγέλλουν τη χούντα.
Οι αρχές απομακρύνουν τη σύζυγο και τα παιδιά του από τη Ζάτουνα.
Ο ίδιος παραμένει μόνος υπό αυστηρότερη επιτήρηση.
Η εξορία στη Ζάτουνα τελειώνει.
Ο Θεοδωράκης μεταφέρεται στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ωρωπός Αττικής, όπου κρατούνταν πολλοί πολιτικοί κρατούμενοι.
Τα έργα που συνέθεσε στη Ζάτουνα
Κύκλοι τραγουδιών σε ποίηση του ίδιου του Θεοδωράκη και μεγάλων ποιητών.
Το έργο εκφράζει:
την απομόνωση
την αντίσταση
την ελπίδα για ελευθερία.
Στη Ζάτουνα συνέχισε να δουλεύει πάνω σε συμφωνική μουσική και ορατόρια.
Πολλά τραγούδια της περιόδου γράφτηκαν κρυφά και βγήκαν στο εξωτερικό.
Τα τραγούδια αυτά έγιναν σύμβολα αντίστασης κατά της χούντας.
Παρότι οι αρχές τον επιτηρούσαν, η μουσική του έφτανε στο εξωτερικό:
μέσω φίλων και επισκεπτών
μέσω κρυφής αλληλογραφίας
με αντιγραφές των παρτιτούρων.
Στο εξωτερικό οι συνθέσεις του εκτελούνταν σε συναυλίες κατά της δικτατορίας.
Σήμερα η Ζάτουνα Αρκαδίας έχει μετατραπεί σε ιστορικό τόπο μνήμης.
Λειτουργεί το Μουσείο Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας, όπου εκτίθενται:
χειρόγραφα έργων
προσωπικά αντικείμενα
φωτογραφίες από την εξορία.
Το σπίτι όπου έζησε αποτελεί σημαντικό μνημείο της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, η στρατιωτική χούντα απαγόρευσε την πολιτική δράση και τη μουσική του Θεοδωράκη, θεωρώντας τον επικίνδυνο για το καθεστώς.
Ο ίδιος ίδρυσε την αντιστασιακή οργάνωση Πατριωτικό Μέτωπο, γεγονός που τον έφερε στο στόχαστρο της δικτατορίας.
Συνελήφθη και φυλακίστηκε.
Στη συνέχεια τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό στο Βραχάτι Κορινθίας.
Η χούντα αποφάσισε τελικά να τον απομονώσει πλήρως από τον κόσμο.
Έτσι οργανώθηκε η εξορία του σε ένα απομονωμένο ορεινό χωριό.
Στις 21 Αυγούστου 1968 χωροφύλακες εμφανίστηκαν στο σπίτι του και του έδωσαν ελάχιστο χρόνο για να ετοιμαστεί. Με συνοδεία αστυνομικών μεταφέρθηκε στη Ζάτουνα, ένα μικρό χωριό της Αρκαδίας, απομονωμένο στα βουνά.
Η επιλογή του χωριού δεν ήταν τυχαία:
ήταν απομακρυσμένο
είχε λίγους κατοίκους
μπορούσε να επιτηρείται εύκολα.
Λίγες μέρες αργότερα πήγαν εκεί η σύζυγός του Μυρτώ Θεοδωράκη και τα παιδιά τους.
Ο Θεοδωράκης εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του σε ένα παλιό διώροφο πέτρινο σπίτι στον κεντρικό δρόμο του χωριού.
Η επιτήρηση ήταν πολύ αυστηρή:
το σπίτι φυλασσόταν από χωροφύλακες
υπήρχαν προβολείς τη νύχτα
οι κινήσεις του ήταν περιορισμένες
οι επαφές με ξένους ελέγχονταν αυστηρά.
Στόχος της χούντας ήταν να τον απομονώσει από την πολιτική και πολιτιστική ζωή.
Παρά τους περιορισμούς, ο Θεοδωράκης συνέχισε να δημιουργεί.
Η καθημερινότητά του περιλάμβανε:
διάβασμα βιβλίων (κυρίως γαλλικών λόγω λογοκρισίας)
ακρόαση ξένων ραδιοφωνικών σταθμών όπως BBC και Deutsche Welle
σύνθεση μουσικής.
Το πιάνο του μεταφέρθηκε στο χωριό, γεγονός που αποτέλεσε μεγάλο γεγονός για τους κατοίκους, πολλοί από τους οποίους δεν είχαν ξαναδεί πιάνο.
Η μουσική του έγινε για τον ίδιο τρόπος αντίστασης και πνευματικής ελευθερίας.
Παρότι απομονωμένος, κατάφερε να στείλει μηνύματα στο εξωτερικό καταγγέλλοντας τη δικτατορία.
Αυτό βοήθησε:
να γίνει διεθνώς γνωστή η δίωξή του
να ενισχυθεί η διεθνής καμπάνια για την απελευθέρωσή του.
Σε μία περίπτωση δημοσιογράφοι της γερμανικής τηλεόρασης κατάφεραν να τον κινηματογραφήσουν κρυφά στη Ζάτουνα, προκαλώντας μεγάλη ενόχληση στις αρχές.
Παρά την παρουσία χωροφυλάκων, πολλοί κάτοικοι της Ζάτουνας:
τον συμπαθούσαν
τον βοηθούσαν στην καθημερινότητα
τον αντιμετώπιζαν με σεβασμό.
Η παρουσία του σημάδεψε το χωριό, το οποίο αργότερα θεωρήθηκε σύμβολο αντίστασης στη χούντα.
Στις 22 Σεπτεμβρίου 1969, η οικογένειά του απομακρύνθηκε βίαια από τη Ζάτουνα από τις αρχές.
Ο Θεοδωράκης παρέμεινε εκεί υπό περιορισμό μέχρι το φθινόπωρο του ίδιου έτους.
Η παραμονή του στη Ζάτουνα έληξε στις 26 Οκτωβρίου 1969.
Στη συνέχεια μεταφέρθηκε σε πιο αυστηρό χώρο κράτησης στο στρατόπεδο του Ωρωπού.
Η διεθνής πίεση από καλλιτέχνες και πολιτικούς τελικά οδήγησε το 1970:
στην απελευθέρωσή του
και στην αναχώρησή του στο εξωτερικό.
Η εξορία στη Ζάτουνα θεωρείται:
μία από τις πιο δημιουργικές αλλά και δραματικές περιόδους της ζωής του Θεοδωράκη
σύμβολο της πνευματικής αντίστασης στη χούντα.
Σήμερα στο παλιό δημοτικό σχολείο του χωριού λειτουργεί το Μουσείο Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας, αφιερωμένο στη ζωή και στο έργο του κατά την περίοδο αυτή.
1. Οι χωροφύλακες που άκουγαν κρυφά τη μουσική του
Το σπίτι του Θεοδωράκη φυλασσόταν συνεχώς από άνδρες της χωροφυλακής της Δικτατορία των Συνταγματαρχών.
Στην αρχή η στάση τους ήταν αυστηρή.
Όμως όταν μεταφέρθηκε το πιάνο του και άρχισε να παίζει:
οι φρουροί τον άκουγαν από έξω
πολλές φορές σταματούσαν για να ακούσουν τις πρόβες
κάποιοι μάλιστα του ζήτησαν να παίξει συγκεκριμένα τραγούδια.
Σύμφωνα με μαρτυρίες, με τον καιρό δημιουργήθηκε μια παράδοξη σχέση σεβασμού ανάμεσα στον εξόριστο συνθέτη και τους φρουρούς του.
2. Το πιάνο που έγινε «γεγονός» για το χωριό
Η άφιξη του πιάνου στη Ζάτουνα ήταν ένα μικρό ιστορικό γεγονός για το χωριό.
Πολλοί κάτοικοι:
δεν είχαν δει ποτέ πιάνο
μαζεύονταν έξω από το σπίτι για να ακούσουν τη μουσική
τα παιδιά στέκονταν στα παράθυρα για να τον παρακολουθήσουν.
Η μουσική του ακουγόταν συχνά σε όλο το χωριό.
3. Οι κρυφές παρτιτούρες που έφευγαν στο εξωτερικό
Παρότι βρισκόταν σε επιτήρηση, ο Θεοδωράκης κατάφερε να στείλει μουσική στο εξωτερικό.
Ο τρόπος ήταν αρκετά ριψοκίνδυνος:
έγραφε τις παρτιτούρες σε μικρά φύλλα
φίλοι ή επισκέπτες τις έκρυβαν σε βιβλία ή ρούχα
οι παρτιτούρες έφταναν σε συνεργάτες του στην Ευρώπη.
Εκεί τα έργα του εκτελούνταν σε συναυλίες κατά της ελληνικής δικτατορίας.
4. Η διεθνής καμπάνια για την απελευθέρωσή του
Η κράτηση του Θεοδωράκη προκάλεσε διεθνή αντίδραση.
Μεγάλοι καλλιτέχνες και διανοούμενοι πίεζαν για την απελευθέρωσή του.
Ανάμεσά τους ήταν και ο Γάλλος συνθέτης Dmitri Shostakovich καθώς και ο συγγραφέας Arthur Miller.
Η πίεση αυτή συνέβαλε τελικά στο να αποφυλακιστεί και να φύγει στο εξωτερικό το 1970.
5. Η ψυχολογική δύναμη της δημιουργίας
Ο ίδιος ο Θεοδωράκης αργότερα έλεγε ότι:
η μουσική ήταν ο τρόπος να νικήσει την απομόνωση.
Στη Ζάτουνα έγραφε συχνά πολλές ώρες την ημέρα.
Η δημιουργία ήταν για εκείνον πράξη αντίστασης απέναντι στο καθεστώς.
6. Η Ζάτουνα ως τόπος μνήμης
Σήμερα στο χωριό λειτουργεί το Μουσείο Μίκη Θεοδωράκη, αφιερωμένο στη ζωή του κατά την περίοδο της εξορίας.
Εκεί υπάρχουν:
φωτογραφίες από τη ζωή του στο χωριό
χειρόγραφα των έργων που συνέθεσε
προσωπικά αντικείμενα της οικογένειας.
Η Ζάτουνα Αρκαδίας θεωρείται πλέον ένας από τους σημαντικούς τόπους μνήμης της αντίστασης στη Δικτατορία των Συνταγματαρχών.
Αποσπάσματα από το ημερολόγιο της Ζάτουνας
1. Για την απομόνωση Σε σημείωσή του περιγράφει το σοκ της μεταφοράς του στο χωριό:
«Μας έφεραν εδώ, σ’ ένα χωριό χαμένο στα βουνά. Σιωπή παντού. Η παρουσία των χωροφυλάκων κάνει την απομόνωση πιο βαριά.»
Το χωριό ήταν μικρό και απομονωμένο και ο ίδιος ένιωθε ότι η χούντα προσπαθούσε να τον εξαφανίσει από τη δημόσια ζωή.
2. Για τη μουσική ως αντίσταση
Σε άλλη σημείωση γράφει:
«Όσο μπορώ να γράφω μουσική, δεν μπορούν να με νικήσουν.»
Η φράση αυτή δείχνει ότι θεωρούσε τη δημιουργία πράξη ελευθερίας και αντίστασης.
3. Για τους κατοίκους του χωριού
Παρότι ήταν εξόριστος, μιλά με συμπάθεια για τους ανθρώπους της Ζάτουνας:
«Οι χωρικοί είναι απλοί άνθρωποι. Με κοιτούν με απορία αλλά και καλοσύνη.»
Αρκετοί κάτοικοι του χωριού του έδειχναν σεβασμό και προσπαθούσαν να τον βοηθήσουν όσο μπορούσαν.
4. Για τα παιδιά του
Σε ιδιαίτερα συγκινητική καταγραφή αναφέρεται στα παιδιά του:
«Το πιο δύσκολο είναι να βλέπω τα παιδιά να μεγαλώνουν μέσα σε αυτή τη φυλακή.»
Η οικογένεια ζούσε μαζί του στο ίδιο σπίτι για μεγάλο διάστημα της εξορίας.
5. Για την ελπίδα
Σε μεταγενέστερη σημείωση γράφει:
«Ξέρω πως η Ελλάδα θα ελευθερωθεί. Η μουσική μου θα επιστρέψει στον λαό.»
Η φράση αυτή δείχνει την πίστη του ότι η δικτατορία δεν θα κρατήσει για πάντα.
Η μυστική κινηματογράφηση στη Ζάτουνα
Το διεθνές ενδιαφέρον
Όταν ο Θεοδωράκης εξορίστηκε στη Ζάτουνα (1968), πολλοί δημοσιογράφοι στην Ευρώπη ήθελαν να δείξουν στον κόσμο:
τις συνθήκες κράτησής του
τη δίωξη των καλλιτεχνών στην Ελλάδα.
Επειδή όμως η χούντα απαγόρευε την πρόσβαση δημοσιογράφων, μια ξένη τηλεοπτική ομάδα αποφάσισε να προσπαθήσει κρυφά.
Η αποστολή των δημοσιογράφων
Μια ομάδα ξένων δημοσιογράφων (κυρίως από γερμανικό τηλεοπτικό δίκτυο) κατάφερε να φτάσει στο χωριό προσποιούμενη τους τουρίστες.
Για να μην κινήσουν υποψίες:
μπήκαν στο χωριό με απλό αυτοκίνητο έκρυψαν την κάμερα προσποιήθηκαν ότι τραβούσαν πλάνα του χωριού.
Κάποια στιγμή κατάφεραν να κινηματογραφήσουν τον Θεοδωράκη έξω από το σπίτι του.
Το μήνυμα του Θεοδωράκη
Κατά τη διάρκεια της σύντομης επαφής τους, ο Θεοδωράκης μπόρεσε να πει λίγα λόγια προς τον κόσμο.
Το βασικό μήνυμα ήταν ότι:
Η Ελλάδα βρίσκεται υπό δικτατορία ο ίδιος είναι φυλακισμένος για τις ιδέες του
η διεθνής κοινότητα πρέπει να πιέσει για δημοκρατία.
Το υλικό αυτό βγήκε σε ευρωπαϊκές τηλεοπτικές εκπομπές και προκάλεσε μεγάλη αίσθηση.
Η αντίδραση της χούντας
Όταν οι ελληνικές αρχές έμαθαν ότι το υλικό μεταδόθηκε στο εξωτερικό: εξοργίστηκαν αύξησαν την επιτήρηση γύρω από το σπίτι του
περιόρισαν ακόμη περισσότερο τις μετακινήσεις του.
Η χούντα φοβόταν ιδιαίτερα τη διεθνή δημοσιότητα, γιατί έπληττε την εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό.
Η διεθνής πίεση που ακολούθησε
Το τηλεοπτικό υλικό βοήθησε να δυναμώσει η διεθνής εκστρατεία για την απελευθέρωση του Θεοδωράκη.
Πολλοί γνωστοί καλλιτέχνες συμμετείχαν, όπως:
Dmitri Shostakovich
Arthur Miller
Leonard Bernstein
Η πίεση αυτή συνέβαλε στο να επιτραπεί τελικά στον Θεοδωράκη να φύγει στο εξωτερικό το 1970.
Το Μπλόκο της Καισαριανής
Ποιονε να κλάψω πρώτονε
ποιον να τραγουδήσω πρώτονε
στο μπλόκο στην Καισαριανή,
που γίνηκε μια Κυριακή.
Που γίνηκε μια Κυριακή
πρωί με τη δροσούλα.
Γιώργη με τη γλυκιά φωνή,
με τις φαρδιές τις πλάτες,
πες μου την ύστερη στιγμή
τι βρήκες και τραγούδησες
και τάραξες τη γειτονιά
ως πέρα στο Παγκράτι.
Ποιονε να κλάψω πρώτονε
ποιον να τραγουδήσω πρώτονε
στο μπλόκο στην Καισαριανή,
που γίνηκε μια Κυριακή.
Λευτέρη, με τα γαλανά
τα μάτια και την ομορφιά,
τους τοίχους που μπογιάτιζες
πες μου την ύστερη στιγμή
τι βρήκες και ζωγράφισες,
και το κοιτάν στη γειτονιά
και κλαίνε στο Παγκράτι;
Γιάννη καλέ, Νίκο αδελφέ,
Δημήτρη καροτσέρη,
π’ άφησες έρμο τ’ άλογο,
να τριγυρνά στους δρόμους
και το κοιτάν στην γειτονιά
και κλαίνε στο Παγκράτι.
Την περίοδο 1974 – 1975 ανέβηκε στο θέατρο «Κάβα» της οδού Σταδίου, από τον θίασο του Νίκου Χατζίσκου και της Τιτίκας Νικηφοράκη το έργο του θεατρικού συγγραφέα και ηθοποιού Νότη Περγιάλη «Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή», με τη μουσική και τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, πάνω σε στίχους του Περγιάλη, που ερμήνευσαν η Χάρις Αλεξίου, ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου και ο Κώστας Σμοκοβίτης, ενώ συμμετείχε ο βαρύτονος Θεόδωρος Δημήτριεφ και χορωδία αποτελούμενη από τα μέλη του θιάσου.
Η σκηνοθεσία ήταν του Νίκου Χατζίσκου, η χορογραφία της Τατιάνας Βαρούτη – Μαμάκη, η σκηνογραφία Περικλή Δουραμάνη. Έπαιξαν οι ηθοποιοί: Τάκης Καραθανάσης, Περικλής Παναγιωτόπουλος, Νίκος Χατζίσκος, Αντώνης Ξενάκης, Μάκης Πανώριος, Νίκος Νικολαΐδης, Τιτίκα Νικηφοράκη, Αιμίλιος Μεσίδης, Όλγα Νικαρούδη, Κατερίνα Βανέζη, Άννα Βανέζη, Αλέκα Γεωργίου, Καίτη Σάββα, Μαρία Φωκά, Ρένα Γκριέλλα, Πάρις Πατριαρχέας, Νίκος Νικολαΐδης, Κυριάκος Βρόντης και Σπύρος Τζερμπίνος.
Ο Νότης Περγιάλης συνεργάστηκε με συνθέτες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Γιάννης Μαρκόπουλος, με αποτέλεσμα μια σειρά τραγουδιών που έγραψαν τη δική τους, μεγάλη διαδρομή και ιστορία. Αναφέρω μόνο τα «Πάμε μια βόλτα στο φεγγάρι» σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, «Τι να την κάνω τη χαρά» και «Ο λεβέντης» του Μίκη Θεοδωράκη, «Γκρεμισμένα σπίτια» του Γιάννη Μαρκόπουλου, ενώ υπάρχουν και κάποια ακόμη που έγιναν λιγότερο γνωστά.
Δυστυχώς τα τραγούδια από «Το δέντρο που δεν το λέγανε υπομονή» αν και ηχογραφήθηκαν εκείνη την εποχή, δεν κυκλοφόρησαν σε δίσκο ποτέ. Μονάχα το συγκλονιστικό «Μπλόκο της Καισαριανής» «δραπέτευσε» και το 1977 βρήκε θέση, σε διαφορετική εκτέλεση χωρίς τη χορωδία που συνοδεύει τη Χαρούλα Αλεξίου, στον διπλό προσωπικό της δίσκο «24 τραγούδια» που κυκλοφόρησε από τη Minos. Επίσης, ανάμεσα στα τραγούδια ήταν και ο «Λεβέντης», που πρωτογραγούδησε η Μαρία Δημητριάδη το 1971 στα «Τραγούδια του αγώνα» κι ακούστηκε εδώ σε νέα ηχογράφηση με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου.
Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω ποιοι μουσικοί έπαιξαν στην ηχογράφηση, πόσα ακριβώς ήταν τα τραγούδια, ούτε τους λόγους που παρέμειναν ακυκλοφόρητα. Ωστόσο στα μέσα της δεκαετίας του ’80 μεταδόθηκαν σε μια εκπομπή της Έφης Πουλοπούλου στο Δεύτερο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, με καλεσμένο τον Νότη Περγιάλη. Τα τραγούδια διατηρήθηκαν στο αρχείο της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και τα τελευταία δέκα – δεκαπέντε χρόνια επανήλθαν μέσα από διάφορες εκπομπές του Δευτέρου Προγράμματος.
Οι τίτλοι των τραγουδιών μπήκαν «αυθαίρετα» από τον γράφοντα:
1) Ένα σακάκι μπαλωμένο – Χάρις Αλεξίου
2) Μαράθηκαν τα δέντρα – Χάρις Αλεξίου
3) Σ’ αυτό τον κόσμο τον πικρό – Κώστας Σμοκοβίτης & Χορωδία
4) Για κάνε πέτρα την καρδιά σου – Βασίλης Παπακωνσταντίνου & Χορωδία
5) Το μπλόκο της Καισαριανής – Χάρις Αλεξίου & Χορωδία
6) Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή – Θεόδωρος Δημήτριεφ / Αφήγηση Νότης Περγιάλης
7) Ο λεβέντης – Βασίλης Παπακωνσταντίνου & Χορωδία
8) Μαράθηκαν τα δέντρα – Χάρις Αλεξίου (φινάλε)
Τα τραγούδια, όπως μεταδόθηκαν από την εκπομπή της Έφης Πουλοπούλου, αναρτήθηκαν πριν από μερικά χρόνια στο κανάλι του «Ctpcmh» στο YouTube, ο οποίος ευχαριστεί τον φίλο του Αθανάσιο Σακελλαράκη, που μαγνητοφώνησε την εκπομπή…
ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ
Θανάσης Γιώγλου
ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ: ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ
Δημοτικό Θέατρο Καλαμαριάς “Μελίνα Μερκούρη”, Μεταμορφώσεως 7-9 & Αργυρουπόλεως, Θεσσαλονίκη
7 Μαρτίου 2026
“Μπροστά στην αιωνιότητα”
Μουσικοθεατρικό αφιέρωμα στην ζωή, το έργο και τη φιλοσοφική σκέψη του Μίκη Θεοδωράκη
Το μουσικοθεατρικό αφιέρωμα «Μπροστά στην Αιωνιότητα», αφιερωμένο στον Μίκη Θεοδωράκη, επιστρέφει για μια ακόμη μοναδική βραδιά! Η συγκλονιστική ανταπόκρισή σας και η βαθιά αγάπη για τη δημιουργία του Μίκη μάς δίνουν τη χαρά να ανακοινώσουμε δεύτερη παράσταση αυτή την φορά το Σάββατο 7 Μαρτίου στο ιστορικό θέατρο «Μελίνα Μερκούρη».
Ένα βαθιά συγκινητικό και ανανεωμένο ταξίδι στον κόσμο, τη μουσική και τη φιλοσοφία του σπουδαίου δημιουργού, επιστρέφει για να μας αγγίξει ξανά.
Πλοκή & Φιλοσοφία του έργου:
Η παράσταση είναι ένα μουσικοθεατρικό αφιέρωμα στη ζωή, το έργο και τη φιλοσοφία του Μίκη Θεοδωράκη,
με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του. Ένα ταξίδι μέσα στον χρόνο και την ψυχή ενός δημιουργού που ένωσε την ποίηση με τον αγώνα, τη μουσική με την ελευθερία, την τέχνη με τον άνθρωπο.
Ο θεατής ταξιδεύει από τα παιδικά χρόνια του Μίκη στη Χίο, στις μεγάλες στιγμές του αγώνα και της δημιουργίας, μέχρι τη φιλοσοφική του σκέψη για τη “συμπαντική αρμονία” – την ιδέα ότι ο άνθρωπος, η φύση και η μουσική αποτελούν ένα ενιαίο, αόρατο σύνολο.
Η μουσική συναντά το θέατρο, η ποίηση μεταμορφώνεται σε εικόνα, και ο λόγος του μεγάλου δημιουργού γίνεται αφορμή για ενδοσκόπηση, συγκίνηση και έμπνευση. Μια παράσταση που δεν αναπαριστά απλώς τον Θεοδωράκη – μας καλεί να τον ανακαλύψουμε ξανά, μέσα μας.
Στις 8.00 μμ Θα μεταδοθεί στην μνήμη του Dr. Peter Hanser-Strecker η Ραψωδία για Βαρύτονο και Ορχήστρα, το τελευταίο έργο του Μίκη Θεοδωράκη όπου και του το είχε αφιερώσει. 20.00 Ραψωδία για βαρύτονο και Ορχήστρα Εγχόρδων 2009. Ποίηση: Διονύσης Καρατζάς. Βαρύτονος: Δημήτρης Τηλιακός. Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ. Δ.Ορχήστρας: Μίλτος Λογιάδης.
Ο Dr. Peter Hanser-Strecker υπήρξε μια εμβληματική μορφή της ευρωπαϊκής μουσικής εκδοτικής ιστορίας και ένας από τους σημαντικότερους θεματοφύλακες του σύγχρονου συμφωνικού και λυρικού ρεπερτορίου. Ως πρόεδρος της ιστορικής εκδοτικής εταιρείας Schott Music, συνέχισε με συνέπεια και όραμα μια παράδοση αιώνων, μετατρέποντας τον οίκο σε παγκόσμιο σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη μουσική δημιουργία.
Η συμβολή του δεν περιορίστηκε στη διοικητική του ιδιότητα. Με βαθιά καλλιέργεια, μουσική παιδεία και σπάνια διορατικότητα, στάθηκε αληθινός συνοδοιπόρος των συνθετών, υπερασπιζόμενος το έργο τους όχι μόνο ως πνευματική ιδιοκτησία, αλλά ως ζωντανή πολιτιστική παρακαταθήκη.
Παράλληλα με τη διεύθυνση του εκδοτικού οίκου, ο Hanser-Strecker ήταν βαθιά αφοσιωμένος στη φιλανθρωπία. Το 1981, ίδρυσε το «Ίδρυμα Paul Strecker», το οποίο πήρε το όνομά του από τον παππού του. Το ίδρυμα προωθεί τη σημασία της μουσικής και της μουσικής εκπαίδευσης στα σχολεία, τα σπίτια και την επαγγελματική κατάρτιση, υποστηρίζει νέους μουσικούς και έχει διευκολύνει πολλά μουσικά έργα. Για την εθελοντική του προσφορά, ο Δρ. Carl-Peter Hanser-Strecker τιμήθηκε με το Τάγμα της Αξίας του Κρατιδίου της Ρηνανίας-Παλατινάτου από τον Υπουργό-Πρόεδρο Kurt Beck το 2002.
Ανακοίνωση εξέδωσε και η επίσημη σελίδα του Μίκη Θεοδωράκη.
27.01.2026
Ο κόσμος του Μίκη Θεοδωράκη αλλά και γενικά ο κόσμος της μουσικής θρηνεί για την απώλεια του Peter Hanser-Strecker, που υπήρξε επί κεφαλής του Εκδοτικού Οίκου SCHOTT, δηλαδή του κληρονόμου του Μίκη Θεοδωράκη και ένας από τους πιο πολύτιμους φίλους και υποστηρικτές του έργου του. Παραθέτουμε το κείμενο με το οποίο τον αποχαιρέτησε ο Οίκος SCHOTT και το οποίο δίνει ανάγλυφα την προσωπικότητα, τον χαρακτήρα και την προσφορά αυτού του εξαίρετου ανθρώπου.
«Η μουσική είναι η γλώσσα της ανθρωπότητας». Ακολουθώντας πιστά αυτό το μότο, ο Δρ. Peter Hanser-Strecker όχι μόνο διαμόρφωσε επί περισσότερο από μισό αιώνα την πορεία του μουσικού εκδοτικού οίκου Schott Music αλλά και αναδείχθηκε σε μία από τις πλέον επιδραστικές προσωπικότητες στον διεθνή κόσμο της μουσικής. Με τον θάνατό του το βράδυ της 22ας Ιανουαρίου 2026, που έφυγε πλαισιωμένος από την οικογένειά του στο Wiesbaden, ο πολιτιστικός κόσμος χάνει έναν ακούραστο οραματιστή, έναν διακριτικό προστάτη των τεχνών και έναν εκδότη σεβαστής παράδοσης, ο οποίος διαισθητικά γνώριζε πώς να ισορροπεί το θάρρος της καινοτομίας με τον σεβασμό προς την κληρονομιά.
Γεννήθηκε στις 14 Ιουλίου 1942 στο Μόναχο και τα πρώτα παιδικά χρόνια του σημαδεύτηκαν από ορόσημα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η τραυματική ανάμνηση του ήχου του κούκου στο ραδιόφωνο, που λειτουργούσε ως προειδοποίηση για επικείμενους αεροπορικούς βομβαρδισμούς, παρέμεινε μία από τις καθοριστικές μουσικές εμπειρίες της ζωής του. Μετά την πρόωρη απώλεια του πατέρα του, Heinz Hanser, το 1949, βρήκε ένα νέο πνευματικό στήριγμα τόσο στον αστικό ανθρωπισμό της Σχολής Dilthey στο Wiesbaden όσο και στη μουσική.
Η ακαδημαϊκή του πορεία, με σπουδές μουσικολογίας και νομικής στο Μάιντς, το Μόναχο και τη Φρανκφούρτη, αποτέλεσε για την εποχή ένα σπάνιο διεπιστημονικό επίτευγμα. Η διδακτορική του διατριβή το 1968 με θέμα τη λογοκλοπή στη μουσική έθεσε τα θεμέλια της δια βίου δέσμευσής του για την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας – ενός ζητήματος που επρόκειτο να αποκτήσει νέα, υπαρξιακή σημασία στην εποχή της ψηφιοποίησης.
Την 1η Οκτωβρίου 1968 ο Peter Hanser-Strecker εντάχθηκε στην οικογενειακή επιχείρηση Schott Music, την οποία, ως Διευθύνων Εταίρος από το 1974 και ως Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου από το 1983, μετέτρεψε σε έναν παγκοσμίως δραστήριο όμιλο μέσων. Ήταν από τους πρώτους που διέγνωσαν τα σημάδια της ψηφιακής επανάστασης και, υπό την καθοδήγησή του, η Schott αναδείχθηκε πρωτοπόρος στην ψηφιακή μουσική τυπογραφία και καθιέρωσε ολοκληρωμένη διαδικτυακή παρουσία ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, πολύ πριν ο κλάδος αντιληφθεί πλήρως την εμβέλεια του διαδικτύου.
Το εκδοτικό του ένστικτο διαμορφωνόταν από βαθιά περιέργεια για το άγνωστο. Μέσω της απόκτησης της δισκογραφικής εταιρείας WERGO και συνεργασιών με εμβληματικούς συνθέτες όπως οι György Ligeti, Krzysztof Penderecki και Carl Orff, εξασφάλισε στη Schott ηγετική διεθνή θέση στον χώρο της σύγχρονης μουσικής. Τα ταξίδια του τον οδήγησαν έως την Κίνα, τη Ρωσία και την Ιαπωνία, απ’ όπου έφερε νέες μουσικές φωνές στον εκδοτικό οίκο, οικοδομώντας γέφυρες μεταξύ πολιτισμών. Παράλληλα, με ακαδημαϊκή αυστηρότητα, επιμελήθηκε την κληρονομιά της κλασικής μουσικής, όπως αυτή αποτυπώθηκε σε εξαιρετικά φιλόδοξες πλήρεις εκδόσεις έργων των Richard Wagner, Robert Schumann και Paul Hindemith.
Η κοινωνική προσφορά του Δρ Hanser-Strecker υπερέβαινε κατά πολύ την έννοια του τυπικού καθήκοντος· αποτελούσε έκφραση του βαθιά ριζωμένου ανθρωπιστικού του ήθους. Σε πολυάριθμες τιμητικές θέσεις – μεταξύ αυτών ως Πρόεδρος της Ένωσης Γερμανών Μουσικών Εκδοτών και επίτιμο μέλος της GEMA, του γερμανικού οργανισμού συλλογικής διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων στη μουσική – αγωνίστηκε ακούραστα για τα συμφέροντα της σοβαρής κλασικής μουσικής και των δημιουργών της.
Η φιλανθρωπία κατείχε ιδιαίτερη θέση στην καρδιά του. Με την ίδρυση του Ιδρύματος Pro Musica Viva – Maria Strecker-Daelen συνέβαλε στην εκ νέου ανακάλυψη έργων λησμονημένων συνθετών, ενώ το Ίδρυμα Strecker συνεχίζει έως και σήμερα να προάγει τη μουσική εκπαίδευση παιδιών και νέων. Η δράση του δεν γνώριζε γεωγραφικά όρια και, ως στενός φίλος του Karlheinz Böhm, στήριξε επί δεκαετίες την ανθρωπιστική οργάνωση βοήθειας στην Αιθιοπία «Άνθρωποιο για Ανθρώπους» (Menschen für Menschen). Η απονομή του Μεγαλόσταυρου του Τάγματος της Αξίας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας το 2014 αποτέλεσε τη δίκαιη αναγνώριση μιας ζωής που έθετε το καλό των άλλων πάνω απ’ όλα.
Πέρα από το γραφείο του στον εκδοτικό οίκο, ο Peter Hanser-Strecker υπήρξε άνθρωπος ευρείας πνευματικής καλλιέργειας. Ήταν οργανίστας, παθιασμένος φωτογράφος και ζωγράφος, γνώστης της ασιατικής τέχνης και ενθουσιώδης αθλητής, με ιδιαίτερη αγάπη στο σκι και την ποδηλασία.
Αποχαιρετούμε έναν σπουδαίο Ευρωπαίο, του οποίου η σοφία, η καλοσύνη και η ανεξάντλητη δημιουργική ορμή θα μας λείψουν βαθιά. Αν και το σπίτι της Schott στην οδό Weihergarten θα έχει πλέον ένα αισθητό κενό, το πνεύμα του θα ζει σε κάθε μουσικό μέτρο που ο εκδοτικός μας οίκος μοιράζεται με τον κόσμο.
Ο Παγκρήτιος Σύλλογος Φίλων Μίκη Θεοδωράκη με θλίψη αποχαιρετά τον Dr Peter Hanser-Strecker, που έφυγε από τη ζωή στις 22 Ιανουαρίου 2026.
Όπως αναφέρει η σχετική ανακοίνωση «φίλος και συνεργάτης του Μίκη Θεοδωράκη, ο Dr Peter Hanser-Strecker υπήρξε μία χαρισματική προσωπικότητα, η οποία ως επικεφαλής των Μουσικών εκδόσεων Schott Music, άφησε ισχυρό το αποτύπωμά της στην Παγκόσμια Μουσική Ζωή.Οι Schott Music είναι οι κληρονόμοι του Μεγάλου Έλληνα Δημιουργού, όπως ο ίδιος το όρισε, αποδεικνύοντας τη βαθιά εκτίμηση και πίστη που έτρεφε για τον Γερμανό φίλο και συνεργάτη του»
Σε ηλικία 88 ετών έφυγε από τη ζωή η σπουδαία καλλιτέχνις, συγγραφέας, ηθοποιός και τραγουδίστρια, Ντόρα Γιαννακοπούλου (Θεοδώρα Κοτοπούλη).
Η Ντόρα Γιαννακοπούλου γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Μυτιλήνη, ενώ με το τέλος των θεατρικών της σπουδών στην Αθήνα έπαιξε και τραγούδησε στο έργο Ένας Όμηρος του Μπρένταμ Μπίαμ, που ανέβασε ο Λεωνίδας Τριβιζάς στο «Κυκλικό Θέατρο» με τραγούδια που είχε γράψει ο Μίκης Θεοδωράκης για το έργο.
Ένα από αυτά είναι και το «Γελαστό Παιδί» που το τραγούδησε τότε σε εκατοντάδες συναυλίες και δίσκους. Την ίδια περίοδο, η Ντόρα Γιαννακοπούλου άρχισε μια παράλληλη καριέρα στο θέατρο και στο τραγούδι, με σύγχρονες εμφανίσεις στο «σανίδι», στον κινηματογράφο και στις πρώτες μπουάτ στην Πλάκα.
Μεταξύ άλλων, έβγαλε δίσκους με τα τραγούδια του Όμηρου και συνεχίζει με την «Όμορφη Πόλη» των Θεοδωράκη, Μποστ, Κακογιάννη και λίγο αργότερα με τις «Μικρές Κυκλάδες» του Οδυσσέα Ελύτη.
Κατά τη διάρκεια της Χούντας των Συνταγματαρχών, η Ντόρα Γιαννακοπούλου έφυγε στο εξωτερικό, όπου με μία μικρή ομάδα, πραγματοποιούσε περιοδείες σε χώρες της δυτικής και ανατολικής Ευρώπης, με πρόγραμμα βασισμένο, κυρίως, στη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
Στην περίοδο της Μεταπολίτευσης, η Ντόρα Γιαννακοπούλου στρέφεται προς τον χώρο του βιβλίο, εγκαταλείποντας σταδιακά, αλλά όχι οριστικά, τραγούδι και θέατρο. Η πρόβα του νυφικού, που κυκλοφόρησε το 1993, είναι το πρώτο της μυθιστόρημα που εκδίδεται.
Στην πραγματικότητα είναι το πρώτο της γραπτό κείμενο, με δεύτερο ένα διήγημα στο περιοδικό με τίτλο «Ο Πάπαρδος», δημοσιευμένο το 1995. Το δεύτερο μυθιστόρημά της, Ο μεγάλος θυμός, κυκλοφόρησε το 1996, ενώ τα δύο μυθιστορήματα έγιναν σειρές για την τηλεόραση, το πρώτο στον ΑΝΤ1 και το δεύτερο στο MEGA, σε σκηνοθεσία Κώστα Κουτσομύτη.
Ακολούθησαν τα μυθιστορήματα Με τα μάτια του έρωτα (1999), Οι τρεις χήρες (2001), που έγινε σειρά στον ALPHA, Αμαρτωλέ μου άγγελε (2002), Έρως μετ’ εμποδίων (2004), Το μενταγιόν (2007), Ένοχα μυστικά (2009) και Πεθαίνω για σένα (2011).
Στη φιλμογραφία, η Ντόρα Γιαννακοπούλου έκανε την πρώτη της εμφάνιση στο ελληνικό ιστορικό δράμα του 1959, «Η λίμνη των στεναγμών», για να συνεχίσει την ίδια χρονιά με την ερμηνεία της «Αλέκας» στην ταινία «Ψιτ… κορίτσια».
Ακολούθησε ο ρόλος της «Βαρβάρας» το 1962 στο «Τα σκαλοπάτια της ζωής», της «Μαρίνας Τσακμάκη» στο φιλμ του 1963 «Οι σκανδαλιάρηδες». Η παρουσία της στον κινηματογράφο συνεχίζεται το 1964 στο «Το μεροκάματο του πόνου», στο «Έκλαψα πικρά για ‘σένα» ερμηνεύοντας τη «Μάρω», για να κλείσει την κινηματογραφική της παρουσία το 1965 σε δύο διαδοχικές ταινίες.
Με τη «Μαρίνα Ράλλη» στην ταινία «Καταιγίδα» και τη «Στέλλα Μαυράκη» στο «Ξαναγύρισε κοντά μου», η Ντόρα Γιαννακοπούλου επέκτεινε κι άλλο φάσμα της καλλιτεχνικής της δημιουργίας και ικανότητας.
Η Κική Μορφωνιού, κορυφαία μεσόφωνος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, έφυγε από τη ζωή την Πέμπτη 18 Δεκεμβρίου 2025, αφήνοντας πίσω της μια σπουδαία παρακαταθήκη στη λυρική τέχνη και στην ιστορία της ελληνικής όπερας.
Η Μορφωνιού υπήρξε μία από τις σημαντικότερες φωνές της ΕΛΣ, με καριέρα που διήρκεσε τρεις δεκαετίες. Ερμήνευσε σχεδόν ολόκληρο το ρεπερτόριο της μεσοφώνου, συμμετέχοντας σε περισσότερες από σαράντα όπερες και αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στο ελληνικό λυρικό θέατρο.
Ιδιαίτερη θέση στην καλλιτεχνική της διαδρομή κατέχουν οι ιστορικές εμφανίσεις της στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, δίπλα στη Μαρία Κάλλας, το 1960 και το 1961. Οι ερμηνείες εκείνες καταγράφηκαν με χρυσά γράμματα στην ιστορία της όπερας στην Ελλάδα.
Η Κική Μορφωνιού γεννήθηκε στην Αθήνα το 1936. Σπούδασε πιάνο με τη Φώφη Βαφειάδου και τραγούδι με την Ειρήνη Σκέπερς στο Εθνικό Ωδείο, από όπου αποφοίτησε το 1956 με πρώτο βραβείο και αριστείο εξαιρετικής επίδοσης. Με κρατική υποτροφία συνέχισε σπουδές στο Μιλάνο, δίπλα στους αρχιμουσικούς Αντόνιο Τονίνι και Αντόνιο Ναρντούκι.
Το 1958 εντάχθηκε στην ΕΛΣ αρχικά ως χορωδός και σύντομα υπέγραψε συμβόλαιο μονωδού. Από το 1958 έως το 1987 πρωταγωνίστησε σε σαράντα όπερες και 93 παραγωγές ή αναβιώσεις, όπως οι Φάουστ, Κάρμεν, Ο κουρέας της Σεβίλλης, Ο τροβαδούρος, Τζοκόντα και άλλες.
Η Μορφωνιού συμμετείχε στις πρώτες παρουσιάσεις από την ΕΛΣ έργων όπως οι Διάλογοι Καρμηλιτισσών, Ναμπούκκο, Κασσιανή, Μήδεια, Φάλσταφ, Η στέψη της Ποππαίας και Δον Κιχώτης. Εμφανίστηκε σε σημαντικά φεστιβάλ της Ελλάδας και του εξωτερικού, μεταξύ των οποίων το Φεστιβάλ Επιδαύρου, το Σπολέτο και τα Δημήτρια Θεσσαλονίκης.
Συνεργάστηκε με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, τη Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, καθώς και με ορχήστρες της ραδιοφωνίας των Βρυξελλών και της Κολωνίας. Από το 1974 δίδαξε στο Ωδείο Αθηνών και τη δεκαετία του ’90 διετέλεσε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της ΕΛΣ. Παράλληλα, ηχογράφησε έργα Ελλήνων συνθετών όπως των Καλομοίρη, Θεοδωράκη και Χατζηαποστόλου.
Η Εθνική Λυρική Σκηνή τίμησε την Κική Μορφωνιού το 2023, κατά την έναρξη των εκδηλώσεων για τα εκατό χρόνια από τη γέννηση της Μαρίας Κάλλας. Στην πρεμιέρα της Μήδειας του Κερουμπίνι, στις 25 Απριλίου 2023, στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος, ο καλλιτεχνικός διευθυντής της ΕΛΣ Γιώργος Κουμεντάκης της απένειμε τιμητική πλακέτα για «τη σπουδαία συνεισφορά της στη λυρική τέχνη, τις αξεπέραστες ερμηνείες της, αλλά και για το ήθος, την αγάπη και την αφοσίωσή της στην Εθνική Λυρική Σκηνή».
Η τελευταία της εμφάνιση ήταν στο ντοκιμαντέρ της ΕΛΣ για τη Μαρία Κάλλας (2023), όπου μίλησε για τη συνεργασία τους στην Επίδαυρο, αναβιώνοντας πολύτιμες μνήμες από εκείνη την εποχή.
Η Διοίκηση και το προσωπικό της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, με βαθιά συγκίνηση, εξέφρασαν τα συλλυπητήριά τους στην οικογένεια και στους οικείους της, τιμώντας τη μνήμη και το έργο μιας σπουδαίας καλλιτέχνιδας που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη μουσική ζωή της χώρας.
ΤΕΤΑΡΤΗ 29 ΙΟΥΛΙΟΥ
101 Χρόνια από τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη
08:00 Άξιος Εστί
Μίκης Θεοδωράκης – Γιώργος Μαλούχος.
09:00 Ο Μίκης του έρωτα και της αγάπης
Στις δύο συναυλίες του Ηρωδείου συμμετέχουν: Νένα Βενετσάνου, Σόνια Θεοδωρίδου, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Δημήτρης Μπάσης, Ζάχος Τερζάκης. Λαϊκή Ορχήστρα «Μίκης Θεοδωράκης», Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ με σολίστ την Τατιάνα Παπαγεωργίου, μουσική διεύθυνση Ανδρέα Πυλαρινού και Χορωδία της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Αντώνη Κοντογεωργίου.
ΣΥΜΦΩΝΙΚΑ
10:00 Αποκάλυψη – Ωδή στον Μπετόβεν
Έργο: 1945. Για ορχήστρα εγχόρδων, αφηγητή και χορωδία. Αφηγητής: Νίκος Καραθάνος. Χορωδία των μουσικών συνόλων του Δήμου Αθηναίων υπό τη διεύθυνση του Σταύρου Μπερή και οι Μουσικοί της Καμεράτας, Ορχήστρας των Φίλων της Μουσικής υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Πέτρου.
11:00 Άξιος Εστί
Μίκης Θεοδωράκης – Γιώργος Μαλούχος.
12:00 Ο Μίκης στη διεθνή ποίηση – Τα Ελυάρ
Σε ποίηση Πωλ Ελυάρ. Έτος σύνθεσης: 1958, Παρίσι. Ηχογράφηση: 2000. Ερμηνεύει η Νένα Βενετσάνου. Πιάνο: Έλενα Μουζάλα.
13:00 Romancero Gitano (1967).
Ποίηση: Federico García Lorca.
Μαρία Φαραντούρη – Του Φεγγαριού τα Πάθη.
Orquestra de Córdoba.
Σολίστ κλασικής κιθάρας: Κώστας Κοτσιώλης.
Χορωδία: Fons Musicalis.
Μουσική επεξεργασία – ενορχήστρωση: Leo Brouwer.
Ο ΜΙΚΗΣ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ
15:00 Τραγούδια σε κινηματογραφικές ταινίες.
16:00 Impressions Of Phaedra
Mikis Theodorakis & The Oliver Nelson Orchestra. New York 1962. Έργα:
Ζορμπάς, Z, Serpico, State of Siege.
17:00 Άξιος Εστί
Μίκης Θεοδωράκης – Γιώργος Μαλούχος.
ΜΠΑΛΕΤΑ
18:00 Alexis Zorbas – Ballet Suite
Έτος: 1987. Συμμετέχουν: Σοφία Μιχαηλίδου, Λάκης Καρνέζης, Κώστας Παπαδόπουλος. Συμφωνική Ορχήστρα και Χορωδία της Βουδαπέστης υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη. Ηχογράφηση: 1989.
Ο ΜΙΚΗΣ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ
20:00 Ο Παγκόσμιος Μίκης Θεοδωράκης.
ΛΑΙΚΑ ΟΡΑΤΟΡΙΑ
21:00 Canto General
Έτος σύνθεσης: 1972. Ποίηση: Pablo Neruda. Αφηγητής: Μάνος Κατράκης. Ερμηνεία: Μαρία Φαραντούρη, Πέτρος Πανδής. Μπουζούκι: Λάκης Καρνέζης, Χρ. Κωνσταντίνου. Χορωδία: Εθνική Χορωδία Γαλλίας. Διεύθυνση Χορωδίας: Jacques Grimbert. Διεύθυνση Λαϊκής Ορχήστρας: Γιάννης Διδίλης. Κιθάρα: Ευάγγελος Ασημακόπουλος, Λίζα Ζώη. Κρουστά: Τα Κρουστά του Στρασβούργου. Πιάνο: Alberto Newman, Ντόρα Μπακοπούλου. Σύνθεση – Διεύθυνση: Μίκης Θεοδωράκης. Ζωντανή ηχογράφηση: Στάδιο Καραϊσκάκη, Αύγουστος 1975.
ΜΕΓΑΛΗ ΕΠΕΤΕΙΑΚΗ ΕΚΠΟΜΠΗ
23:00 Mikis Theodorakis – För Fred Och Frihet (SVT 1988)
Συναυλία που μεταδόθηκε από τη Σουηδική Δημόσια Τηλεόραση (SVT) στις 28 Φεβρουαρίου 1988. Συμμετέχουν: Σοφία Μιχαηλίδου, Πέτρος Πανδής, Θανάσης Μωραΐτης, Sara Isaksson, Λάκης Καρνέζης, Γιάννης Ζερβίδης, Δημήτρης Παπαγγελίδης, Νίκος Πολίτης, Γιάννης Σπάθας, Νίκος Αντύπας, Christian Boissel. Kormedlemmar från Kristofferskolan, Adolf Fredrik, St Jacob.
24:00 Μίκης Θεοδωράκης, μια ζωή… Ελλάδα
Θέατρο Παρκ, Αθήνα 2004–2005. Μουσική σύνθεση: Μίκης Θεοδωράκης. Κείμενα: Κάκια Ιγερινού. Σκηνοθεσία – Φωτισμοί: Κοραής Δαμάτης. Συμμετέχουν: Εύα Κοταμανίδου, Παύλος Ορκόπουλος, Μαρία Γεωργιάδου, Μαρίνος Βουρδαμής, Μιχάλης Μαρκάτης, Ελευθερία Ρήγου, Γιώργος Χαλεπλής, Σία Κοσκινά, Δημήτρης Γιώτης, Αντωνία Γιαννούλη, Μαριάννα Λουκάκη, Νεφέλη Ορφανού, Μαίρη Αθανασίου, Γιώργος Χαδίνης, Γιώργος Χουλιαράς, Γαρυφαλιά Παναγιωτοπούλου, Αργύρης Αγγέλου. Θεματολογία: Ένα ταξίδι μνήμης στην περίοδο 1950–1974, με έμφαση στις εξορίες, τα πέτρινα χρόνια και την ελπίδα. Ερμηνευτές: Λένα Αλκαίου, Καλλιόπη Βέτα, Αναστασία Μουτσάτσου, Μαρία Σουλτάτου, Αλέξανδρος Χατζής και Παύλος Ορκόπουλος.
.png)
Η Schott Music είναι ένας από τους παλαιότερους γερμανικούς μουσικούς εκδότες.
Είναι επίσης ένας από τους μεγαλύτερους μουσικούς εκδοτικούς οίκους στην Ευρώπη και είναι ο δεύτερος παλαιότερος μουσικός εκδότης μετά την Breitkopf & Härtel.
Ο Μίκης Θεοδωράκης για ευνόητους λόγους μη απαγόρευσης της μουσικής του από τυχόν συγγενικά δικαιώματα όρισε ως νόμιμο κληρονόμο των πνευματικών του δικαιωμάτων τον εκδοτικό οίκο Schott Music.
Ο Εκδοτικός οίκος Shott Musik διαχειρίζεται σχεδόν το σύνολο από το έργο του μεγάλου μας συνθέτη παραχωρώντας άδειες και γνήσιες παρτιτούρες ώστε να αποδίδεται σωστά το έργο του .
Where shall I find my soul…
Athens Philharmonia Orchestra, Alkis Baltas, conductor.
Ο Άλκης Μπαλτάς γεννήθηκε το 1948 στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε μουσική (βιολί και ανώτερα θεωρητικά) στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης.
Στο τέλος των μουσικών του σπουδών στη Θεσσαλονίκη, συνεργάστηκε με το Μουσικό Τμήμα του ΑΠΘ, ενώ υπήρξε έκτακτο μέλος της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης (ΚΟΘ), διευθυντής διάφορων χορωδιών της πόλης και συνεργάτης του Ραδιοφωνικού Σταθμού Μακεδονίας. Ήταν από τα ιδρυτικά μέλη της «Εβδομάδας νέων καλλιτεχνών» που εξακολουθεί να διοργανώνει η Δ.Ε.Θ. («Διεθνείς Μουσικές Μέρες»).
Το 1970 παρουσιάστηκε το πρώτο του έργο για ορχήστρα από την ΚΟΘ υπό τη διεύθυνση του δασκάλου του Σόλωνα Μιχαηλίδη. Την ίδια περίοδο έγραψε τη μουσική για αρκετά θεατρικά έργα που παρουσίασε το Κ.Θ.Β.Ε.
Το 1974 πήρε το πτυχίο Νομικής του Α.Π.Θ.
Συνέχισε τις μουσικές του σπουδές στην Hochschule der Künste του Βερολίνου, από όπου πήρε το δίπλωμα σύνθεσης και διεύθυνσης ορχήστρας.
Επιστρέφει στην Ελλάδα το 1978 και εργάζεται στο Κρατικό Ωδείο και στο Ραδιοφωνικό Σταθμό Μακεδονίας και στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης.
Από το 1983 έως το 1992 ήταν Καλλιτεχνικός Διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης.
Από το 1994 έως το 1997 είχε τη θέση του Καλλιτεχνικού Διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
Κατά την περίοδο 1997-1999 ανέλαβε ως Καλλιτεχνικός Διευθυντής των Μουσικών Συνόλων της ΕΡΤ.
Από το 2001 έως το 2011 διετέλεσε Καλλιτεχνικός διευθυντής του Θρησκευτικού Φεστιβάλ Πάτμου «η Θεία Αποκάλυψη της Μουσικής»
Από το 1990 είναι ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Ωδείου «Μουσικό Κολλέγιο» στη Θεσσαλονίκη.
Την περίοδο 2004 – 2009 υπήρξε ο Καλλιτεχνικός διευθυντής της Συμφωνικής Ορχήστρας του Δήμου Κερκυραίων.
Από τον Μάιο του 2010 είναι ο Αρχιμουσικός της Συμφωνικής Ορχήστρας της Φιλαρμονικής Εταιρείας Κέρκυρας (Παλαιά)
Από τον 2011 μέχρι το 2017 διετέλεσε Καλλιτεχνικός Διευθυντής και Αρχιμουσικός της Συμφωνικής Ορχήστρας Κύπρου (Σ.Ο.Κ.). Σήμερα είναι Επίτιμος Μαέστρος της Σ.Ο.Κ.
Επί σειρά ετών υπήρξε Καλλιτεχνικός Διευθυντής του «Ελληνικού Ωδείου» στην Αθήνα και του “Σύγχρονου Ωδείου Θεσσαλονίκης”.
Επί 20ετία δίδαξε ως Ειδικός Επιστήμων στη Σχολή Μουσικολογίας του Τμήματος Καλών Τεχνών του Α.Π.Θ.
Ο Ά. Μπαλτάς είναι μέλος της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών. Έργα του έχουν πολλές φορές εκτελεστεί τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Συνθέσεις του έχουν βραβευτεί τόσο στην Ελλάδα (διαγωνισμοί Υπουργείου Πολιτισμού και Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών) όσο και σε στο εξωτερικό (σε δύο διεθνείς διαγωνισμούς του 2004, στην Ισπανία και Ιταλία). Έργα του κυκλοφορούν σε περισσότερα από 20 cds
Ως μαέστρος έχει διευθύνει εκτός της Ελλάδας στην Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία, Βέλγιο, Τσεχοσλοβακία, Σουηδία, Αυστρία, Γερμανία, Γιουγκοσλαβία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Κύπρο, Σοβιετική Ένωση, Τουρκία, Ηνωμένες Πολιτείες, Αργεντινή, Κατάρ,Αυστραλία, Αγγλία.
ΕΚΤΕΤΑΜΕΝΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 30 Νοεμβρίου 1948
Μεγάλωσε μέσα σε μουσική οικογένεια: η μητέρα του επαγγελματίας μουσικός (βιολίστρια στην Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης), ο πατέρας του ερασιτέχνης μουσικός (βιόλα) και ο αδελφός του βιολοντσελίστας (μόνιμος μουσικός, σήμερα, στην Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης).
ΣΠΟΥΔΕΣ
Βιολί ( τάξη Σταύρου Παπαναστασίου ) και ανώτερα θεωρητικά-σύνθεση ( τάξη Σόλωνα Μιχαηλίδη )στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης από το 1958 έως το 1970.
Συνέχεια σπουδών το 1974 ( με υποτροφία της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών) στην Hochschule der Künste στο τότε Δυτικό Βερολίνο. Σύνθεση με τον Max Baumann και διεύθυνση ορχήστρας με τον Hans Martin Rabenstein.Το 1978 πήρε τα διπλώματα καί στις δύο ειδικότητες.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ
Α) ΜΕΧΡΙ ΤΟ 1982
Το 1968 βοηθός μαέστρου στη Χορωδία του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης την οποία διηύθυνε ο Γιάννης Μάντακας. Από τον Γ. Μάντακα αποκτά και την πρώτη του επαφή με τη μουσική του μεσαίωνα και της αναγέννησης καθώς και με τη σύγχρονη μουσική.Διευθύνει πολλές συναυλίες της Χορωδίας του ΑΠΘ στη Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις. Η Χορωδία ερμηνεύει και αρκετά χορωδιακά του έργα (Αγια Μαρίνα,Καντάτα της γλυκείας χώρας Κύπρου,Ψαλμός κ.α.).
Διευθυντής για ένα διάστημα της Χορωδίας των Μαθητικών Ομάδων ΧΜΟ και της Χορωδίας της Μακεδονικής Καλλιτεχνικής Εταιρείας «Τέχνη».
Μέλος, ως βιολιστής, του συγκροτήματος Pro Musica ( μαέστρος ο Αντώνης Κοντογεωργίου) και μέλος της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης από το 1969 έως το 1974.
Το 1969 μαζί με την Δόμνα Ευνουχίδου,τον Ρένο Μπαλτά, τον Βύρωνα Φιδετζή και τον Γιάννη Βακαρέλη δημιουργούν την «Εβδομάδα Νέων Καλλιτεχνών», ένα θεσμό που η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης συνεχίζει μέχρι σήμερα με την ονομασία «Διεθνείς Μουσικές Μέρες». Αργότερα βραβεύεται από την ΔΕΘ με μετάλλιο για αυτή του την δραστηριότητα.
Η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης παρουσιάζει το πρώτο του ορχηστρικό έργο (την «Κυπριακή Σουίτα»). Το 1970 με διευθυντή ορχήστρας τον Σ.Μιχαηλίδη. Το 1972 το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης «Δημήτρια» του αναθέτει και παρουσιάζει, με μαέστρο τον Δημήτρη Χωραφά, το έργο «Σουίτα για Ορχήστρα». Η Μακεδονική Εταιρεία «Τέχνη» οργανώνει το 1973 συναυλία με έργα του και έργα του Κώστα Νικήτα
Για πολλά χρόνια συνεργάτης του Ραδιοφωνικού Σταθμού Μακεδονίας με εκπομπές στις οποίες αναλύει έργα κλασσικής μουσικής («μουσικό ημερολόγιο», «μουσικές προσεγγίσεις», «έστιν ουν μουσική…») και παρουσιάζει λαϊκή μουσική από όλο τον κόσμο. Αργότερα συνεργάστηκε και με τον Ραδιοφωνικό Σταθμό «Παρατηρητής».
Καθηγητής στο μάθημα της αρμονίας και μαέστρος της μαθητικής ορχήστρας και χορωδίας του Κρατικού Ωδείου Θεσσαλονίκης. Δημιουργεί στο ΚΩΘ και τη μικρή χορωδία δωματίου. Με τα παραπάνω σύνολα δίνει πολλές συναυλίες με αποκορύφωμα τις παραστάσεις όπερας (Μότσαρτ «Απόλλων και Υάκινθος»).
Το καλοκαίρι του 1970 με υποτροφία της οργάνωσης «Μουσικά νιάτα» συμμετέχει -μετά από διαγωνισμό – ως μουσικός βιόλας, στην Παγκόσμια Ορχήστρα Νέων στον Καναδά-Δανία (μαέστρος Erich Leinsdorf). Το 1971 συμμετέχει στην ίδια ορχήστρα στο Βέλγιο και Ιταλία. Ο μαέστρος της ορχήστρας Carl Ancerl τον παρακινεί να ασχοληθεί σοβαρά με τη διεύθυνση ορχήστρας.
Συνεργάζεται στενά με το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος γράφοντας μουσική για θεατρικά έργα.
Στο Βερολίνο ,κατά τη διάρκεια των σπουδών του, γίνεται μαέστρος των ερασιτεχνικών ορχηστρών Seniorenorchester και της Orchester-Charlottenburg. Στην Ακαδημία του αναθέτουν το 1973 τη διδασκαλία του μαθήματος της διεύθυνσης Ορχήστρας στο μάθημα της Μουσικής για Καθηγητές Σχολείων.
Το 1974 παίρνει το πτυχίο Νομικής από το ΑΠΘ.
Διευθύνει για πρώτη φορά στην Ελλάδα την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών μετά από πρόσκληση του Μάνου Χατζηδάκι. Ακολουθούν συναυλίες και στη Θεσσαλονίκη με την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης καθώς και ηχογραφήσεις με τον Ορχήστρα της ΕΡΤ.
Β) ΜΕΤΑ ΤΟ 1983
Το 1983 διορίζεται διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης. Καθιερώνει για πρώτη φορά την Αίθουσα Τελετών του ΑΠΘ ως χώρο συναυλιών καθώς και την αίθουσα «Αυλαία» ως χώρο συναυλιών μουσικής δωματίου. Ανανεώνει το ρεπερτόριο της ορχήστρας με περισσότερα ελληνικά έργα και με έργα σύγχρονης μουσικής. Δημιουργεί το κλιμάκιο της ΚΟΘ το οποίο, παράλληλα με τη μεγάλη ορχήστρα, συμμετέχει σε πάρα πολλές συναυλίες για μαθητές, εργάτες και στρατιώτες. Δημιουργεί την Ορχήστρα Νέων της ΚΟΘ στην οποία συμμετέχουν νέοι μουσικοί από πολλές πόλεις της Β.Ελλάδας. Καθιερώνει την υποτροφία της ΚΟΘ «Παρμενίων Καραγκουνίδης». Διευθύνει την ΚΟΘ σε πολλές συναυλίες στη Θεσσαλονίκη σε άλλες πόλεις και στα Φεστιβάλ των «Δημητρίων» και των «Αθηνών». Το 1992 ( μετά από 9 έτη συνεχούς υπηρεσίας του στην ΚΟΘ ) προτείνεται η ανανέωση της θητείας του, αλλά μετά από πολιτική παρέμβαση τότε Υπουργού, η απόφαση ανακαλείται. Για την προσφορά του στην ΚΟΘ τιμήθηκε με το Χρυσό Βραβείο Μουσικής της Εταιρεία Μουσικής Βορείου Ελλάδος.
Ανακηρύσσεται επίτιμο μέλος της Φιλαρμονικής Χορωδίας της Κολωνίας. Συμμετέχει σε μουσικά σεμινάρια σε διάφορες ελληνικές πόλεις και γίνεται μέλος της οργανωτικής επιτροπής του Διεθνούς Μουσικού Διαγωνισμού «Μουσικά Νιάτα» στο Βελιγράδι.
Αναλαμβάνει το 1988 τη Διεύθυνση του Σύγχρονου Ωδείου Θεσσαλονίκης. Οργανώνει με το ωδείο την μουσική κατασκήνωση «Βερτίσκος». Διαφωνεί με συνεταίρους σε θέματα λειτουργίας και παραιτείται το 1990.
Την περίοδο 1992-1994 γίνεται διευθυντής της νεανικής Ορχήστρας Ωδείων με την οποία δίνει πολλές συναυλίες. Το 1992 διορίζεται ως ειδικό επιστημονικό προσωπικό στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών στο ΑΠΘ όπου διδάσκει μέχρι σήμερα.
Το 1994 αναλαμβάνει τη Γενική Διεύθυνση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Ανανεώνει το ρεπερτόριο της και με σύγχρονα έργα (Κάγκελ, Σοστακόβιτς κ.α), δημιουργεί την Παιδική Όπερα (κάθε Κυριακή πρωί ), τα στούντιο μπαλέτου και μελοδραματικής για νέους χορευτές και τραγουδιστές και καθιερώνει ευρύ πρόγραμμα περιoδειών εκτός Αθηνών. Παραιτείται τον Ιούνιο του 1997 αρνούμενος να δεχτεί πίεση του τότε Υπουργού Πολιτισμού Ευάγγελου Βενιζέλου για πρόσληψη συγκεκριμμένης χορεύτριας.
Την περίοδο θητείας του στη ΕΛΣ συνεργάζεται με τα Μουσικά Σύνολα της ΕΡΤ (τότε διευθυντής ο Μίκης Θεοδωράκης) στο ευρύ εκπαιδευτικό πρόγραμμα «η μουσική πάει στο σχολείο» και προλογίζει συναυλίες σε σχολεία. Παράλληλα διδάσκει στο Ελληνικό Ωδείο στην Αθήνα.
Το 1990 συμμετέχει στην ίδρυση και γίνεται διευθυντής του «Μουσικού Κολεγίου Θεσσαλονίκης» θέση που κατέχει μέχρι σήμερα.
Τον Οκτώβριο του 1997 αναλαμβάνει τη Διεύθυνση των Μουσικών Συνόλων της ΕΡΤ («Eθνική Συμφωνική Ορχήστρα», «Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής», Χορωδία, Big-Band). Οργανώνει πλήθος συναυλιών εντός και εκτός Αθηνών. Παραιτείται τον Οκτώβριο του 1999 διαφωνώντας σε οργανωτικά θέματα των Μουσικών Συνόλων.
Το 1998 αναλαμβάνει την Διεύθυνση του Ελληνικού Ωδείου, θέση που κατέχει μέχρι σήμερα.
Την περίοδο 2001 – 2017 είναι ο καλλιτεχνικός διευθυντής του φεστιβάλ «η Θεία Αποκάλυψη της Μουσικής» στην Πάτμο.
Από το 2004 έως το 2008 ο Δήμος Κέρκυρας του ανέθεσε την καλλιτεχνική διεύθυνση της Συμφωνικής Ορχήστρας του Δήμου Κερκυραίων
Το Σεπτέμβριο του 2009 το Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης του ανέθεσε τη διεύθυνση της Ορχήστρας του Κ.Ω.Θ
Το Μάρτιο του 2010 ο Δήμος Βέροιας του ανέθεσε την Καλλιτεχνική Διεύθυνση του Φεστιβάλ «Βέροια Εύηχη Πόλη»
Το Μάιο του 2010 η «Παλαιά Φιλαρμονική Εταιρεία Κέρκυρας» του ανέθεσε την καλλιτεχνική διεύθυνση της Συμφωνικής Ορχήστρας
Την περίοδο 2011-2017 ήταν Καλλιτεχνικός Διευθυντής της Συμφωνικής Ορχήστρας Κύπρου. (Σ.Ο.Κ.) Την περίοδο αυτή εκτός των τακτικών συναυλιών οργάνωσε πλήθος συναυλιών κοινωνικής προσφοράς (εκτός των μεγάλων πόλεων και σε μη συνηθισμένους χώρους όπως σε πάρκο) καθώς και πλήθος εκπαιδευτικών συναυλιών. Δημιούργησε μικρή ορχήστρα με άνεργους μουσικούς («κλιμάκιο» που αργότερα ονομάστηκε «ορχήστρα Allegro vivace” με σκοπό να δίνει πολλές εκπαιδευτικές συναυλίες πέραν των όσων πραγματοποιούσε η Σ.Ο.Κ. Παραιτήθηκε το 2017 για λόγους προσωπικής αξιοπρέπειας, μετά από έντονη διαφωνία του με το ΔΣ του Ιδρύματος «Συμφωνική Ορχήστρα Κύπρου» Οι μουσικοί της Σ.Ο.Κ. τον τίμησαν κατά την αποχώρησή του και, αργότερα, νέο ΔΣ τον ανακήρυξε Επίτιμο Μαέστρο της Ορχήστρας.
Ο Άλκης Μπαλτάς έχει δώσει συναυλίες συμφωνικής μουσικής και παραστάσεις όπερας στην Ελλάδα και σε πολλές χώρες όπως : Ιταλία («Φεστιβάλ των δύο κόσμων»), Γαλλία, Ισπανία, Βέλγιο, Τσεχοσλοβακία, Σουηδία, Αυστρία, Γερμανία ( μεταξύ των άλλων και στην όπερα του Βερολίνου ), Γιουγκοσλαβία ( φεστιβάλ Βελιγραδίου ), Βουλγαρία, Ρουμανία, Κύπρο, Σοβιετική Ένωση, Τουρκία, Ηνωμένες Πολιτείες, Αργεντινή, Αυστραλία ( φεστιβάλ Μελβούρνης ), Αγγλία κ.α.
Είναι μέλος της Ένωσης Ελλήνων Συνθετών. Έχει συνθέσει έργα για συμφωνική ορχήστρα, για χορωδία, για μουσική δωματίου κ.α. Η όπερά του ΜΟΜΟ παρουσιάστηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών το 1997 και τον Δεκέμβριο του στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης.
Εκτός του συνθετικού του έργου έχει ενορχηστρώσει πιανιστικά έργα των Κωνσταντινίδη και Χατζιδάκι ( «Αχιβάδα» ) και ολόκληρο τον « Ύμνο στην Ελευθερία» του Ν. Μάντζαρου.
Τον Φεβρουάριο του 2004 παρουσιάστηκε από την Εθνική Λυρική Σκηνή, σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση, το μπαλέτο του «Πανώρια»
Αρκετές συνθέσεις του προορίζονται για ορχήστρες νέων.
Το 2004 βραβεύτηκε σε δύο διεθνείς διαγωνισμούς σύνθεσης (Ισπανία και Τεργέστη).
Έχει, επίσης, πάρει μέρος ως παιδαγωγός (ανώτερων θεωρητικών μαθημάτων ) σε πολλά σεμινάρια στην Ελλάδα και στην Κύπρο.
Δελτίο Τύπου – Ο Παγκόσμιος Μίκης Θεοδωράκης
Με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Οικουμενικού Έλληνα συνθέτη, μόλις κυκλοφόρησε
από τις εκδόσεις Άγκυρα το βιβλίο-άλμπουμ του δημοσιογράφου,
συγγραφέα και δημιουργού πολλών ντοκιμαντέρ Γιώργου Λογοθέτη με τίτλο:
Ο Παγκοσμίος Μίκης Θεοδωράκης
Η έκδοση δίνει έμφαση στην παγκόσμια διάσταση του έργου του Μίκη Θεοδωράκη.
Περιέχει πάνω από 150 φωτογραφίες καθώς και ηλεκτρονικές διευθύνσεις που παραπέμπουν σε πληροφορίες και πλούσιο οπτικοακουστικό υλικό.
Ο Γιώργος Λογοθέτης υπήρξε στενός φίλος του μεγάλου συνθέτη και αυτό που προσπάθησε στο βιβλίο του είναι να καταγράψει εμπειρίες που έζησε μαζί του.
Εμπειρίες που αναδεικνύουν το μέγεθος της Δημιουργίας του, αλλά και τον απλό Έλληνα πολίτη που ήθελε να τον αποκαλούν με το μικρό του όνομα.
“Γεια σου Μίκη”! Μέρος του μεγαλείου του, όπως γράφει ο ίδιος ο συγγραφέας, η επιθυμία του να είναι “ένας από το πλήθος”.
www.e-agyra.gr
Δελτίο Τύπου – Ο Παγκόσμιος Μίκης Θεοδωράκης
Ο Παγκοσμίος
Μίκης Θεοδωράκης
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ
Όπερα σε δυο πράξεις και δέκα σκηνές σε λιμπρέτο του συνθέτη.
ΕΤΟΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ 2000
ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΡΩΤΗ
ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΓΙΑ ΤΟ MIKISRADIO ΣΠΥΡΟΣ ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ
Λυσιστράτη σοπράνο
Κλεονίκη σοπράνo
Μυρρίνη σοπράνο κολορατούρα
Λαμπιτώ μετζοσοπράνο
Ποιητής τενόρος
Κορυφαίος βαρύτονος
Πρόβουλος τενόρος
Κινησίας βαρύτονος
Κήρυξ(Λάκων) μπάσος
Χορός Γυναικών-Χορός Αθηναίων-Χορός Λακώνων
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
A’ ΠΡΑΞΗ
(Μετά την Εισαγωγή μπαίνει δαφνοστεφής ο Ποιητής.
Υποτίθεται ότι είναι ο Αριστοφάνης, όμως σε ορισμένες περιπτώσεις
Εξωτερικά μοιάζει με τον συνθέτη.)
ΣΚΗΝΗ 1
ΠΟΙΗΤΗΣ
Στην Αθήνα κάποια φορά
στης Ακρόπολης τη σκιά
η Λυσιστράτη στρατηγός
κι ο στρατός της ερωτικός.
Με όπλα τα κάλλη των γυναικών
Τον Αρη καλά πολεμά
να φέρει την Ειρήνη.
Μες στο έργο μας το μουσικό
δίδαγμα έχουμε ηθικό:
από χιλιάδες αγαθά
την Ειρήνη φυλάξτε καλά.
Η πρώτη και πρωταρχική
αυτή που τιμά τη ζωή.
Αδέρφια,δώστε τα χέρια!
(Βγαίνει ο Ποιητής και μπαίνει η Λυριστράτη.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Αν τις καλούσες στη γιορτή του Βάκχου
η του Πάνα-απ΄το πλήθος,
απ΄το πλήθος τα ταμπούρλα
δεν θα μπορούσες να περάσεις.
Και τώρα μήτε μια δεν φάνηκε!
(Μπαίνει η Κλεονίκη.)
Μα να την η γειτόνισσα
Γεια σου Κλεονίκη!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Γεια σου Λυσιστράτη!
Ταραγμένη και κατσούφα σε βλέπω.
Μη σουφρώνεις τα φρύδια σου
σαν περισπωμένη!
Δεν σου πάει!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Μου καίγεται η καρδιά.
Τα ΄χω με τις γυναικούλες
κι ας πιστεύουν οι άντρες
πως είμαστε πανούργες.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Τι δηλαδή,δεν είμαστε;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Τις κάλεσα κι αυτές κοιμούνται…
Αν και το ζήτημα είναι σπουδαίο!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Πώς να ξεπορτίσει μια γυναίκα…
Άλλη να φροντίσει τον άντρα της,
αλλη να ξυπνήσει τον δούλο,
αλλη να κοιμίσει το μωρό της,
να το ταίσει,
να το ξεσκατίσει.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Πες μου!
(με νόημα)
Πόσο μεγάλο είναι
αυτο το σπουδαίο;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
(Δείχνει το μέγεθος.)
Πελώριο!Χοντρό!Ζουμερό!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Τότε γιατί δεν έρχονται;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ο νους σου πάει στο πονηρό…
Δεν μιλάω γι΄αυτό…
Αν ήταν έτσι,όλες θα τρέχανε!
Άλλο έχω στο νου μου.
Σπουδαίο!
Νύχτα-μέρα αυτό σκέφτομαι.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Το ΄χεις ψιλοδουλεμένο…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Απ΄ τις γυναίκες κρέμεται
η σωτηρία της Ελλάδας!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
(κατ΄ιδίαν)
Αν ήταν έτσι,θα ΄πεφτε…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Απ’ τις γυναίκες κρέμεται το Κράτος!
Χωρίς εμάς, χαμένοι οι Πελοποννήσιοι!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
(κατ΄ ιδιάν)
Καλύτερα χαμένοι!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Και οι Βοιωτοί!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Τι λες;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Όλες μαζί να συνταχτούμε!
Αθηναίες,Πελοποννήσιες,Βοιωτές
Να σώσουμε την Ελλάδα!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Τι καλό μπορεί να βγει απ’ τη γυναίκα;
Γυναίκα σημαίνει καθισιό,
Φουστάνια,στολίδια,αρώματα.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Αυτά ακριβώς
Θα σώσουν την Ελλάδα!
Είναι τα όπλα μας!
Τα ξώπλατα,τα διάφανα,τα κουνιστά!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Μα πώς;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Έτσι που να μη σηκώνει όπλο πια ο άντρας!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Έτσι ευθύς-Έτσι ευθύς ξεβρακώνουμαι κι εγώ!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Μήτε ασπίδα!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Θα βάλω μίνι μπανιερό!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Μήτε σπαθί!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Γοβάκι κόκκινο.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Δεν θα πρεπε λοιπόν όλες εδώ να ρθουν;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Έπρεπε να ΄ρθουν πετώντας!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Οι Αθηναίες δεν κάνουνε ποτέ καλή δουλειά.
Μήτε από τα παράλια μάς ήρθε καμιά,
Μήτε απ’ τη Σαλαμίνα μάς ήρθε καμιά.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Μα το ξέρω!Με καράβια ξεκινήσαν’χαράματα.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Κι αυτές από τις Αχαρνές, που νόμιζα-
που νόμιζα πως θα ΄ρθουν πρώτες!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Να,έρχονται!΄Ερχονται!
ΣΚΗΝΗ 2
(Μπαίνουν γυναίκες από την Αθήνα,τις Αχαρνές
και την Σαλαμίνα, με επικεφαλής τη Μυρρίνη.)
ΜΥΡΡΙΝΗ
Αργήσαμε λίγο Λυσιστράτη.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θύμωσα,,Μυρρίνη,
Το θέμα είναι σοβαρό,κι εσείς με το πάσο σας.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Τη βρακοζώνη μου έψαχνα μες στο σκοτάδι.
Όμως λέγε!Τι μας θέλεις;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Κάλλιο να περιμένουμε
τις Πελοποννήσιες και τις Βοιωτές.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Έχεις δίκιο…
Μα να, η Λαμπιτώ από τη Σπάρτη έρχεται.
(Μπαίνουν Κορίνθιες, Βοιωτές, Σπαρτιάτισσες,με επικεφαλής τη Λαμπιτώ.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
(προς τη Λαμπιτώ)
Χρυσή μου, καλώς όρισες!
Τι θάμπος! Τι ομορφιές!
Όλη αστράφτεις!
Τι κορμί γεροδεμένο!
ΛΑΜΠΙΤΏ
Γυμνάζομαι, κι όταν πηδάω
οι φτέρνες μου χτυπούν τον πισινό μου.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Βρε τι βυζιά είναι τούτα!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Μου τα μαλάζεις;
Θες να τ’ αγοράσεις;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Και τούτη η κοπελιά πουθέ μας έρχεται;
ΛΑΜΠΙΤΩ
Ρουμελιώτισσα! Κι από σόι μεγάλο!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ωραία παχιά χωράφια έχουν στη Ρούμελη!
Και τούτη η σουσουράδα;
ΛΑΜΠΙΤΩ
Απ’ το στενό της Κορίνθου…
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Καθόλου στενό!
Πλούσιο από μπρός και από πίσω.
ΛΑΜΠΙΤΩ
Μου λέτε ποιος μας κάλεσε;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Εγώ!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Τι μας θέλεις;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Ναι! Μά τον Δία!
Φανέρωσε το μυστικό σου.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Φυσικά! Όμως θέλω κάτι να σας ρωτήσω.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Ό,τι θέλεις.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ποθείτε ή όχι των παιδιών σας τους πατεράδες;
Στον πόλεμο είναι όλοι!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Στη θράκη πέντε μήνες ο δικός μου
φυλάει τον πουλημένο στρατηγό του.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Εφτά μήνες στην Πύλο είναι ο καλός μου.
ΛΑΜΠΙΤΩ
Κι ο δικός μου σαν τύχει και το σκάσει,
όσο να τον σφίξω, αρπάζει την ασπίδα και το δρόμο.
ΟΛΕΣ ΜΑΖΙ (σε τετραφωνία)
ΜΥΡΡΙΝΗ ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ ΚΛΕΟΝΙΚΗ ΛΑΜΠΟΤΏ
Είναι στον πόλεμο
οι πατεράδες
των παιδιών μας.
Έρημες, μόνες,
Μονάχες είμαστε.
Να σταματήσει
το κακό.
Οι άνδρες
να γυρίσουν
και τα σπίτια
να γεμίσουν
με γέλια
και χαρές.
Είναι στον πόλεμο.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ούτε στάχτη δεν απόμεινε
απ’ τους αγαπημένους μας
απ’τον καιρό που η Μίλητος μας πρόδωσε…
(Αλλάζει ύφος.)
Αχ να ΄χα μια πέτσινη λεγάμενη οχτώ πόντους
να βολευτώ.
Λοιπόν δεν έχω δίκιο;
Αν βρω τρόπο θα με βοηθήσετε;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Θα πούλαγα το φόρεμά μου,
κι όσα πιάσω τα πίνω σε μια μέρα!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Το κορμί μου σκίζω στα δυο
Και το μισό χαρίζω!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Αν είν’ να δω Ειρήνη.
στην κορφή του Ταΰγετου σκαρφαλώνω!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ιδού λοιπόν το μυστικό μου:
Αν θέλουμε Ειρήνη,
τους άνδρες πρέπει να τους αναγκάσουμε
να τα βρούνε.
Ένας τρόπος υπάρχει: ΑΠΟΧΗ!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ, ΛΑΜΠΙΤΩ, ΜΥΡΡΙΝΗ
Από τι; Μίλα!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα το κάνετε όμως;
ΜΥΡΡΙΝΗ, ΚΛΕΟΝΙΚΗ, ΛΑΜΠΙΤΩ
Μετά χαράς!
Και τη ζωή μας δίνουμε!
Αποχή;Από τι;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Απ’ αυτό! Απ’ αυτό που έχουν οι άντρες!
(Οι τρείς πάνε να φύγουνε.)
Πού πάτε; Γιατί κατσουφιάσατε;
Σας κόπηκε το χρώμα!
Τι στέκεστε σαν κούτσουρα; θα το κάνετε;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Εγώ δεν θα το κάνω! Κάλλιο ο πόλεμος!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Κι εγώ δεν το κάνω! Κάλλιο ο πόλεμος!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Δεν έλεγες πως το κορμί σου έσκιζες στα δύο;
ΜΥΡΡΙΝΗ
Ό,τι άλλο θες! Όχι αυτό!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Όχι αυτό! Όχι αυτό!
ΛΑΜΠΙΤΏ
Όχι αυτό! Όχι αυτό!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Να περπατήσω σε κάρβουνα αναμμένα,
Όμως να στερηθώ τη γλύκα του αντρός,
αυτό ποτέ.
ΜΥΡΡΙΝΗ ΛΑΜΠΙΤΩ
Ποτέ!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
(προς τη Μυρρίνη)
Κι εσύ!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Κι εγώ στα κάρβουνα!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ , ΛΑΜΠΙΤΩ
Στα κάρβουνα! Στα κάρβουνα.
ΛΥΣΙΣΤΑΤΗ. Αχ !Αχ! Άχρηστες γυναίκες…Καλά μας κάνει ο Ευριπίδης
ηρωιδες στις τραγωδίες…Μόνο για καβάλα και για γέννες είμαστε…
(προς τη Λαμπιτώ)
Όμως εσύ καλή μου Σπαρτιάτισσα, αν έρθεις με το μέρος μου
Υπάρχει ελπίδα.
Δώσ’ μου την ψήφο σου!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Δύσκολο το κρεβάτι δίχως άντρα…
Όμως για να ΄χεις άντρα χρειάζεσαι Ειρήνη!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Γειά σου λεβέντισσα! Άξια γυναίκα!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Αν κάνουμε αποχή…
ΟΛΕΣ
Κούφια η ώρα…
ΚΛΕΟΝΊΚΗ
Πες μας, πώς θα ’ρθει η Ειρήνη;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα σας πω ευθύς το σχέδιο μου.
Σαν έρθει ο άντρας
εμείς αρχίζουμε τα στολίδια,
τα βαψίματα και τα κουνήματα.
Τα μέρη τα κρυφά καλά αποτριχωμένα
Κάτω απ’ τα αραχνούφαντα πέπλα,
τα τουρλώνουμε μπροστά στα μάτια τους!
Έτσι που να τους ανάβουμε τον πόθο!
Κι όταν αυτοί χιμούν ορεξάτοι να μας πλακώσουν,
τοτε κι εμείς τους σπρώχνουμε πέρα φωνάζοντας:
«Σταματήστε τον πόλεμο! Αλλιώς δεν έχει από αυτό»…
Τότε θα τρέξουν να κλείσουν ανακωχή!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Όπως κι ο Μενέλαος
που πέταξε το σπαθί
Μπροστά στης Ελένης τα στήθη τ’ αφράτα.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Όμως αν κάνουνε οι άντρες αποχή
τότε τι γινόμαστε;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ατομική παρηγοριά θα βρούμε.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Ασε τα υποκατάστατα…
Όμως αν με το ζόρι στο στρώμα μάς σέρνουν;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα πιανόμαστε από την πόρτα.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Κι αν μας βαράνε;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα τους χαλάμε όσο μπορούμε την ηδονή…
Αυτή η δουλειά με το στανιό δεν έχει γούστο.
Θα τους παιδεύουμε όσο να κουραστούν.
Αν η γυναίκα δεν θέλει, ο άντρας χαρά δεν έχει.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Αν οι δυο σας αποφασίσατε, τότε συμφωνούμε κι εμείς.
ΛΑΜΠΙΤΩ
Εμείς οι Σπαρτιάτισσες
τους άντρες μας θα βάλουμε
να κάνουν Ειρήνη!
Μα τι θα γίνει με τον άστατο τον όχλο των Αθηναίων;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Δουλειά δική μας! Μη σε νοιάζει!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Όσο έχει χρήμα ο Παρθενώνας
και τα καράβια τους στα πελάγη αρμενίζουν φοβάμαι!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Το πρόβλεψα κι αυτό! Όσο εμείς κουβεντιάζουμε
οι γριές τρέχουν στην Ακρόπολη
το θησαυρό να πάρουν.
ΛΑΜΠΙΤΩ
Ωραία τα λές!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Λοιπόν; Όρκο ας πάρουμε.
Θεμέλιο ας βάλουμε.
ΜΥΡΡΙΝΗ, ΚΛΕΟΝΙΚΗ, ΛΑΜΠΙΤΩ
Λέγε!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Βάλε την ασπίδα ανάποδα.
Φέρε το σφαχτάρι για τη θυσία.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Πως; Έτσι θα ορκιστούμε Λυσιστράτη;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Πώς αλλιώς;
Τι διδάσκει ο Αισχύλος στους Επτά επί θήβας;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Για το θεό, Λυσιστράτη!
Πάνω σε ασπίδα πολέμου
Θα ορκιστούμε για την Ειρήνη;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Σαν τις αμαζόνες
Θέλεις να κόψουμε
τα σπλάχνα άσπρου αλόγου;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Τι άσπρα, τι πράσινα άλογα μας λές!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Επιτέλους! θέλεις να ορκιστούμε;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Μά τον Δία! Αντίς αρνί
φερτε μια στάμνα με θασιώτικο κρασί
να το πράξουμε.
Και να ορκιστούμε
να μη βάλουμε ποτέ νερό στα σχέδιά μας.
ΟΛΕΣ
Μάνα μου Γης, μ’ αρέσει αυτός ο όρκος!
Τρέξτε και φέρτε την κούπα και το σταμνί!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Όρκο θα κάνω στους θεούς και τη Χρυσή Παλλάδα
Θα γίνω φως-φωτιά για την Ειρήνη.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Εγώ που φέρνω τη ζωή
Θα βάλω τέλος στη σφαγή•
θα γίνω φως-φωτιά για την Ειρήνη.
ΟΛΕΣ
Παντοτινά Ειρήνη!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Τον πόλεμο τον πολεμώ
με τα γλυκά μου κάλλη•
θα γίνω φως-φωτιά για την Ειρήνη.
ΟΛΕΣ
Παντοτινά Ειρήνη!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Του ΄Αρη κοφτερό σπαθί
σε λιώνει το ζεστό κορμί•
θα γίνω φως-φωτιά για την Ειρήνη.
ΣΚΗΝΗ 3
(Μπαίνει δαφνοστεφής-όπως και στην αρχή-ο Ποιητής.)
ΠΟΙΗΤΗΣ
Ιερόν και άπλετον της Ειρήνης είναι το φως!
Μας τυφλώνει, στις φλέβες περνά.
Μήνυμα συμπαντικό, πρωτόφαντο, ιερό.
Η Λυσιστράτη στρατηγός
κι ο στρατός της ερωτικός!
Πάνε τώρα όλες μαζί•
το σχέδιο προβλέπει αγωνία θεατρική.
Χορός γερόντων τώρα ας μπει.
Σας προσφέρω διπλό Χορό,
γυναικείο και ανδρικό.
Ιδού ένα έργο μοναδικό!
Ένα έργο μοναδικό!
(Μπαίνουν οι γέροντες, φορτωμένοι με κούτσουρα
που τους κάνουν να παραπατούν.)
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Περπατά γερο-Δράκο γρήγορα!
Τα κούτσουρα σου τσάκισαν τον ώμο…
ΧΟΡΟΣ ΓΕΡΟΝΤΩΝ
Πολλά ειν’ αυτά που βλέπουμε στο διάβα της ζωής.
Όμως ποιος θα το ‘λεγε, Στριμόδωρε,
να δούμε τις γυναίκες τις πανούκλες
που τρέφουμε στο σπίτι
να βάλουμε χέρι στα όσια και τα ιερά.
Στο ξόανο της Παρθένου!
Να πάρουν την Ακρόπολη
και να μας κλείσουν έξω!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Γρήγορα, Φιλώτα στο βράχο ν’ ανέβούμε.
Να στήσουμε κούτσουρα και να τις κάψουμε ζωντανές!
Και πρώτη πρώτη τη Λυσιστράτη!
Ναι, μά τη Δήμητρα!
Όσο ζούμε, δεν θα τους περάσει.
Ένας βασιλιάς της Σπάρτης, ο Κλεομένης,
πάτησε την Ακρόπολη
και το μετάνιωσε σκληρά!
Τον πολιορκήσαμε,
τον κάναμε να το σκάσει βρόμικος και κουρελιάρης…
Και τώρα θ’ αφήσουμε τα γύναια
που μισεί κι ο Ευριπίδης;
Πάει χαράμι η δόξα της Αθήνας.
Τα κούτσουρα φορτώθηκαν
και γίνομαι γαϊδούρι
φωτιές ν’ ανάψω στις γριές
να τις ξεφορτωθώ.
Έχουν εισβάλει στο Ναό
το θησαυρό να κλέψουν.
Πώς τόλμησαν τέτοιο κακό
στην πόλη μας να κάνουνε;
Γι’ αυτό κι εγώ τις κυνηγώ! Αλλιώς θα με ξεκάνουνε.
ΧΟΡΟΣ ΓΕΡΟΝΤΩΝ
Θα τις κάνουμε σουβλιστές,
σα σαρδέλες καπνιστές
και στα σπίτια μας σηκωτές
θα τις κλείσουμε σφαλιστές!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Λυσιστράτη λυσσασμένη,
πέος που σε περιμένει!
Σαν θα ΄ρθει τ’ αφεντικό
στο κρεβάτι θα στενάξεις
απ’ τ’ αρσενικό!
ΟΛΟΙ
(Καθώς ανάβουμε φωτιές με τις δάδες)
Δέσποινα Νίκη!
Βοήθα να υψώσουμε
ενα τρόπαιο!
Αφού τα θηλυκά κατατροπώσουμε
καθώς τους πρέπει!
(Μπαίνει ο Χορός των Γυναικών, κρατώντας στάμνες
γεμάτες με νερό.)
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Ντουμάνι βλέπω τον καπνό.
Φουντώνει η φωτιά! Βιαστείτε!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Πέτα, πέτα Νικοδίκη
πρίν καούνε κυκλωμένες απ’ τις φλόγες
η Καλλιόπη κι η Κριτούλα.
Στη βρύση έτρεξα
τις στάμνες να γεμίσω.
Φωτιές ανάψαν’ τα γερόντια
τις γριές να κάψουν.
Αθηνά!
Μπόδισέ τους! Και σώσε μας!
Την Ελλάδα κι εμάς απ΄ τον πόλεμο!
Κουβάλα κι εσύ νερό μαζί μας!
Ω προστάτη της Αθήνας!
ΣΚΗΝΗ 4
(Μπαίνει η Κορυφαία κυνηγημένη από τον Κορυφαίο που της αρπάζει το ρούχο.
Ακολουθεί γενικευμένο ανθρωποκυνηγητό.)
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Πρόστυχε, κάτω τα ξερά σου! Είστε αλήτες!
(κυνηγητό-όμως παιχνιδιάρικο)
Είστε αλήτες!
Τίμιος άντρας κανείς δεν φέρεται έτσι.
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Όλα τα περιμέναμε,
όμως όχι κι έτσι.
Έρχονται κι άλλες να βοηθήσουν;
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Μπα, φοβηθήκατε;
Είμαστε χιλιάδες, αμέτρητες!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
(προς τον Φαιδρία)
Φαιδρία!Θα τις αφήσουμε να μας υβρίζουν;
Άρπα τον κόπανο και βάρα!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Άντε να δούμε ποιος θα τολμήσει
ν’ απλώσει χέρι.
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Ρε! Μά τον Δία!
Δεν βρίσκεται κανείς να τους αστράψει δυο χαστούκια.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Χτύπα, δεν φοβάμαι
και βάρα αν σου βαστά.
Σα σκύλα τ’ αχαμνά σου θα δαγκώσω!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Σκασμός!
Σου μαδάω μια μια τις άσπρες τρίχες!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Άπλωσε αν τολμάς!
Άπλωσε το δαχτυλάκι σου!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Θα σε λιώσω στις μπουνιές
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Με τα δόντια θα σου φάω το συκώτι!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Ω Ευριπίδη!
Πα-πα-πα…Πάωσοφε!
Που σιχαινόσουν τις γυναίκες!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Ροδίπη! Σήκωσε τη στάμνα!
(Η Ροδίπη απειλή τον Κορυφαίο με τη στάμνα.)
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Θεομπαίχτρα! Τι σοφίζεσαι να κάνεις;
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Φωτιές κρατάς και θέλεις να κάψεις το τομάρι σου.
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Φωτιές, φωτιές ν’ ανάψω,
τις φίλες σου να κάψω.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Κι εγώ με το νερό μου θα τις σβήσω.
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Τη φωτιά μου σε λίγο θα δεις! Θα σε κάψω!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Γέρο, έχεις σαπούνι;
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Αι παλιόγρια!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Γέρο, να σε σαπουνίσω!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Άιντε χάσου!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Γαμπριάτικο λουτρό.
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Κοίτα θάρρος!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Είμαι λεύτερη γυναίκα!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Θα σ’ το βουλώσω τώρα!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Είσαι χωροφύλαξ!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Στον κότσο της βάλε φωτιά.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Πνίξ’ τον Αχελώε!
(Του ρίχνει νερό.)
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Ω, τι έπαθα ο δόλιος.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Μήπως σε ζεμάτισα;
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Με περιπαίζεις.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Σε ποτίζω να βλαστήσεις!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Σταμάτα! Τρέμω!
ΚΟΡΥΦΑΙΑ, ΓΥΝΑΙΚΕΣ (ΟΛΕΣ)
Σε ποτίζω να βλαστήσεις.
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ, ΑΝΔΡΕΣ (ΟΛΟΙ)
Αχ! Αχ! Τρέμω!
ΟΛΕΣ
Γεροξεκούτη.
ΟΛΟΙ
Μη με βρέχεις.
ΟΛΕΣ
Σε ποτίζω να βλαστήσεις.
ΟΛΟΙ
Μη με βρέχεις, τρέμω.
ΟΛΕΣ
Θα δεις τι άλλο θα σου κάνω!
ΟΛΟΙ
Μη με καταβρέχεις
Είμαι γέρος και ξεκούτης.
ΟΛΕΣ
Να! Σε κατουρώ!
ΟΛΟΙ
Αχου!
ΣΚΗΝΗ 5
(Όλοι παγώνουν καθώς μπαίνει αργά ο Ποιητής.)
ΠΟΙΗΤΗΣ
Μπαίνει τώρα καμαρωτός
ο Πρόβουλος ο ξακουστός.
Τη Λυσιστράτη σε λιγο θα δει!
Συνομιλία θα έχουν σημαντική!
(Βγαίνει ο Ποιητής και μπαίνει ο Πρόβουλος
πάνω στη μουσική του «Viennen los pajaros».)
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Todo era vuelo en nuestra tierra!
(Όλοι, επί σκηνής, όσο τραγουδά εκνευρίζονται.
Τέλος, θυμωμένοι του φωνάζουν ρυθμικά…)
ΟΛΟΙ
Τραγουδάς από άλλο έργο!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ!
Πρόβουλε! Αυτό είναι το Canto General.
(Βγαίνει ο Ποιητής με περούκα που
κάποιον θυμίζει. Κρατά μια ογκώδη
παρτιτούρα, σκίζει ένα φύλλο και το πετά
στην ορχήστρα. Μετά στρέφεται προς το
κοινό και λέει δυνατά: Συγνώμη!».
Πριν στρέψει την πλάκα του, η ορχήστρα
ξαναρχίζει την ίδια μουσική σε άλλο τόνο!)
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Άλλος κανείς δε φταίει, μονάχα εμείς!
Εμείς τις κακομάθαμε με λούσα!
Πάμε στον χρυσοχόο και του λέμε:
«Μεγάλωσε την τρύπα στο κολιέ της.
Μεγάλωσε την τρύπα!
Θα λείψω για τη Σαλαμίνα.
Ευκαιρία να περάσεις απ’ το σπίτι
και να τη φαρδύνεις…»
Κάποιος άλλος πάει στον τσαγκάρη:
«Μάστορα, το λουράκι στο ποδαράκι
το λουράκι στο παπουτσάκι
της πονάει το δαχτυλάκι…
Όταν θα λείψω απ’ το σπίτι
πέρνα να το φαρδύνεις…
Να το φαρδύνεις όσο μπορείς…».
Αυτά λοιπόν μας φέρανε και τούτα.
Εγώ είμαι ο Πρόβουλος!
Και βρήκα ξυλεία
για να φτιαχτούν τα κουπιά.
Όμως το χρήμα βρίσκεται στον Παρθενώνα
και οι γυναίκες κλείσαν’ τις πύλες
και μας κλείσαν’ έξω!
Φέρτε τους λοστούς να ξεπλύνουμε την ντροπή!
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Μπρος-μπρος-μπρος γρήγορα
να τις τσακίσουμε.
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου -τσου-τσου-τσου-τσου
θα σας τον φτύσουμε!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Φέρτε λοστούς
να ξεπλύνουμε την ντροπή!
(προς έναν τοξότη)
Τι κοιτάς σαν χαζός;
Εμπρός, ξήλωσε την πύλη!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου-τσου
θα σας τον φτύσουμε!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
(που έρχεται από ψηλά)
Μην κάνετε τον κόπο. Εδώ είμαι!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Μωρή κατσίκα! Πως τολμάς;
Τοξότη, πιάσε την και δέσε την πισθάγκωνα.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Για τόλμησε! Θα σε λιώσω κι ας είσαι εξουσία.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Ρε! Δε φοβηθήκατε;
ΜΥΡΡΙΝΗ
Μά την Πάνδροσον!
Αν απλώσεις χέρι θα σε χέσω!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Θα με χέσεις! Βρομόστομα!
Αυτήνε πιάσε πρώτα!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Κάνε πως μ’ αγγίζεις!
Μά την Εκάτη, θα σκούξεις απ’ τον πόνο.
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Μπρος- μπρος-μπρος γρήγορα
να τις τσακίσουμε.
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου-τσου-τσου-τσου-τσου
θα σας τον σκίσουμε.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
(Δείχνει τη Μυρρίνη.)
Τοξότες! Πιάστε την!
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Μπρος-μπρος-μπρος-γρήγορα
να τις τσακίσουμε.
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου-τσου-τσου-τσου
Θα σας τον σκίσουμε.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Μά την ΄Αρτεμη!
Αν κάνεις ένα βήμα, σου μαδάω τις τρίχες
μία μία.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Ω δυστυχία!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου-τσου-τσου-τσου-τσου
Θα σας τον φτύσουμε.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Το ’σκάσε ο τοξότης!
Εμπρός Σκύθες! Πάνω τους!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου-τσου-τσου-τσου-τσου
θα σας τον σκίσουμε.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Τέσσερις λόχοι γυναίκες σάς περιμένουν.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Σκύθες! Λέω ξανά! Πάνω τους!
Δέστε τους τα χέρια πισθάγκωνα.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ομπρός γυναίκες συναγωνίστριες!
Σκορδομαιντανό! Φάβα!
Φασουλαδίτισσες! Φουρνοταβερνιάρισσες!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου-τσου-τσου-τσου-τσου
θα σας τον σκίσουμε.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Χιμάτε! Χτυπάτε! Αρπάχτε!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου-τσου-τσου-τσου-τσου
θα σας τον φτύσουμε.
Στα κρύα του λουτρού θα σας αφήσουμε.
(Τους δέρνουν.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Φτάνει! Φτάνει!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Τσου-τσου-τσου-τσου-τσου-τσου
θα σας τον φτύσουμε.
Στα κρύα του λουτρού θα σας αφήσουμε.
(Τους δέρνουν.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Φτάνει! Φτάνει!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Θα σας τον σκίσουμε!
(Τους γδύνουν.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Γυρίστε πίσω!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Θα σας τον φτύσουμε!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Όχι πλιάτσικο!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Οιμένα! Ω πα πα!
Ρεζίλι με κάναν’ οι τοξότες!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Για ποιες μας πέρασες;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Για παλαβές;
ΜΥΡΡΙΝΗ
Ή για κρεβατογυναίκες;
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Ω Πρόβουλε! Αυτές είναι θηρία!
Πριν λίγο μας λούσανε χωρίς σαπούνι.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Καλέ μου!Μη σηκώνεις χέρι
αν δε θέλεις να τις φας κι εσύ!
Εγώ καλό κορίτσι είμαι.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Θέλω φρόνιμα να ζω.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ, ΜΥΡΡΙΝΗ ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Και να με σέβονται.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Αλίμονο σ’ εκείνον που θα με χτυπήσει.
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Ω Δία! Πώς θα δαμάσουμε αυτά τ’ αγρίμια;
Άιντε Πρόβουλε, βρες έναν τρόπο να ξεμπερδέψουμε…
Μας πήραν το κάστρο το άβατο του Γενάρχη Κραναού,
την ιερή Ακρόπολη!
Ρώτα, ανάκρινε Πρόβουλε!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Ποιος ο σκοπός που πήραμε την Ακρόπολη;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Χρήμα ίσον πόλεμος.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Πήραμε το χρήμα.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ
Τέρμα ο πόλεμος!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Μα για το χρήμα τάχα πολεμάμε;
ΜΥΡΡΙΝΗ
Η για κρεβατογυναίκες;
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Ω Πρόβουλε! Αυτές είναι θηρία!
Πριν λίγο μας λούσανε χωρίς σαπούνι.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Καλέ μου! Μη σηκώνεις χέρι
αν δε θέλεις να τις φας κι εσύ!
Εγώ καλό κορίτσι είμαι.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Θέλω φρόνιμα να ζω.
ΛΥΣΙΣΤΑΤΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Και να με σέβονται.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Αλίμονο σ’ εκείνον που θα με χτυπήσει.
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Ω Δία! Πως θα δαμάσουμε αυτά τ’ αγρίμια;
Άιντε Πρόβουλε, βρες έναν τρόπο να ξεμπερδέψουμε…
Μας πήραν το κάστρο το άβατο του Γενάρχη Κραναού,
την ιερή Ακρόπολη!
Ρώτα, ανάκρινε Πρόβουλε!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Ποιος ο σκοπός που πήρατε την Ακρόπολη;
ΛΥΣΙΣΤΑΤΗ
Χρήμα ίσον πόλεμος.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Πήραμε το χρήμα.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ, ΜΥΡΡΙΝΗ
Τέρμα ο πόλεμος!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Μα για το χρήμα τάχα πολεμάμε;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ
Ναι! Γι’ αυτό!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Πήραμε το χρήμα.
ΛΑΜΠΙΤΩ
Τέρμα ο πόλεμος!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Για κάθε κακό…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
το χρήμα φταίει.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ,ΛΑΜΠΙΤΩ
Κι ο Πεισίστρατος!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Κι όσοι την εξουσία κυνηγούν…
ΜΥΡΡΙΝΗ
Για να μπλέκουν τον κόσμο.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Και να κυβερνούν!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ,ΛΑΜΠΙΤΩ
Όμως τέλος τώρα πια!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Και λοιπόν τι θα κάνει;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Το Ταμείο ελέγχουμε εμείς!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Το Ταμείο του Κράτους εσείς;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Τι το παράξενο;
Ποιος κάνει κουμάντο στο σπίτι;
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Δεν είναι το ίδιο!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ
Απαράλλαχτο!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Μα έχουμε πόλεμο!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Δεν μας χρειάζεται!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Και πώς αλλιώς θα σωθούμε;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα σας σώσουμε εμείς!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Δεν είσαι με τα καλά σου!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ
Εμείς!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Τρελή! Είσαι τρελή!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θες δε θες, θα σε σώσουσω!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Με ποιο δικαίωμα;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Καλέ μου, θα σε σώσω!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Κι αν αρνηθώ;
Τούτη η τρέλα για Ειρήνη ή για Πόλεμο
πως σας μπήκε στο κεφάλι;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα σ΄ το πω.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Κάνε γρήγορα πριν σ’ τις βρέξω.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Μακριά τα χέρια σου.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Και τώρα πρόσεξέ με.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Δεν μπορώ,δαιμονίζομαι.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ετοιμάσου να κλάψεις.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Τον εαυτό σου, παλιόγρια, φοβέριζε.
Λέγε!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Άκου λοιπόν!
Κλεισμένες μες στο σπίτι κάναμε υπομονή.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Βλέπουμε τα λάθη σας, μα δε μιλούσαμε.
ΛΑΜΠΙΤΩ
Κι όταν σας ρωτούσαμε:
«Θα κάνετε Ειρήνη;»…
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
«Σκασμός», μας λέγατε.
ΜΥΡΡΙΝΗ
‘Όμως εγώ δε θα σώπαινα!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Θα ΄τρωγες ξύλο!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Για τούτο δε μίλαγα!
Κι όταν τα λάθη σας πλήθαιναν:
«Πώς ξεπέσατε έτσι αντρούλη μου;».
«Κοίτα το σπίτι εσύ!»…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ,ΛΑΜΠΙΤΩ
«Είναι δουλειά των αντρών!»
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Καλά σου ’λεγε
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Κι όταν πια δεν έμεινε κανένας…
ΜΥΡΡΙΝΗ
Κι όταν πια δεν έμεινε κανένας…
ΟΛΕΣ
αρσενικός…
ΜΥΡΡΙΝΗ
στην πατρίδα…
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
κι όταν λέγαμε «πού πάμε;»…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Τότε εμείς απόφαση πήραμε
την Ελλάδα να σώσουμε.
ΟΛΕΣ
Ενωμένες!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Έτσι θα σώσουμε κι εσάς.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Εμάς;Εσείς;Αδιανόητο!Αβάσταχτο!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ
Σκάσε!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Εσύ με διατάζεις να σκάσω;
Εσύ που φοράς τσεμπέρι!Εσύ με τα φουστάνια!
Καλύτερα να πέθαινα!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Αν το τσεμπέρι σ’ εμπόδιζει, παρ’το!
Βάλ’ το στο κεφάλι σου και σώπαινε!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Πάρ’το πανέρι μου και φόρα την ποδιά μου.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ
Και δουλεία δική μας ο πόλεμος.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Παρατάτε κυράδες μου τις στάμνες
να τρέξουμε στο κάστρο
να βοηθήσουμε τις συντρόφισσες.
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Κι εγώ δεν θα πάψω να χορεύω
και μαζί τους θα παλεύω για την Αρετή.
Γιατί έχω νου, σοφία, καρδιά και αγάπη για
την πόλη μας.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ,ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Γεια σου Λυσιστράτη. Λεβέντισσά μου.
Πρώτη στις πρώτες.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Άιντε γριές-παλικάρια. Εμπρός!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Η γριά η κότα πιο νόστιμη είναι.
κι εγώ τα ζουμιά μου τα έχω.
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Έχουμε τον άνεμο στα πανιά μας.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Κι αν ο Έρως, το τέκνο της Κύπρης
ανάψει φωτιές στα μπατζάκια
και μπροστά μας φυτρώσουν αγγούρια αντρών…
ΟΛΕΣ (ΣΟΛΙΣΤ ΚΑΙ ΧΟΡΩΔΙΑ)
σταματούν οι πόλεμοι!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Σωτήρες εμείς!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Αλλά πώς;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Στο παζάρι κανείς δεν θα βγαίνει οπλισμένος.
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Κανείς, μά την Κύπρη!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Άλλος να γεμίζει το κράνος με μπιζέλια…
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
κι άλλος να κλέβει το κράνος με μπιζέλια…
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Πως θα ξεμπλέξετε
τις μπλεγμένες κρατικές υποθέσεις;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Πως ξεμπλέκω το κουβάρι;
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Μια το πιάνω από δω…
ΛΑΜΠΙΤΩ
μια το πιάνω από κει…
ΜΥΡΡΙΝΗ
πάνω – κάτω…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
ώσπου να βρω την άκρη.
Όμοια με τον πόλεμο!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Θα στείλουμε πρεσβείες εδώ κι εκεί.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Κουφόμυαλες! Δεν είναι μαλλιά και τρίχες ο πόλεμος.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Μακάρι οι τρίχες να σας κυβερνούσαν!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Αλλά πώς;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Όπως ξεπλένω τα μαλλιά στη σκάφη…
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
και τα κοπανάω…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
έτσι ξεπλένεται η λέρα της πολιτείας!
Με τη σανίδα να κοπανάτε τους κλέφτες του δημοσίου!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Κι όσους κάνουν κλίκες
να σώσουν το Έθνος!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Με ξυστρί να τους βγάζετε τρίχα τρίχα!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Τρομερό!
Την πατρίδα να τη λένε μαλλί για κοπάνισμα οι φούστες
που ποτέ τους δεν είδανε πόλεμο!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Όμως του πολέμου τα βάρη
διπλά και τριπλά και τετραπλά τα σηκώνουμε εμείς!
Εμείς γεννάμε τ’ αγόρια
που εσύ μας τα παίρνεις στρατιώτες.
ΟΛΕΣ!
Παγκάκιστε!
Όμως εμείς τα βάρη του πολέμου σηκώνουμε
διπλά και τριπλά.
Εμείς γεννάμε τ’ αγόρια
που εσύ θυσιάζεις στου πολέμου το βωμό.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Πάψε! Μη μου θυμίζεις τα δυσάρεστα!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ολομόναχες μένουμε
αντί να χαρούμε τα νιάτα μας,
και τα κορίτσια μας γερνούν αζευγάρωτα.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Μήπως κι εμείς δεν γέρνούμε;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Όταν ο άντρας γυρίζει ασπρομάλλης
μπορεί να βρει νύφη μικρούλα.
ΛΥΣΙΣΤΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Ο καιρός της γυναίκας λίγος,
Κι αν τον χάσει, μονάχη μένει στο σπίτι
συντροφιά με τα όνειρά της…
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Αφού εκείνος μπορεί!
(Πέφτουν όλες πάνω του. Στη συνέχεια αρχίζουν να ξυλοκοπούν τους άντρες με άγριες διαθέσεις. Εκείνοι αμύνονται απελπισμένα και συνεχώς υποχωρούν φοβισμένοι και διαμαρτυρόμενοι, έως ότου τελικά τους πετάξουν έξω.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Είσαι ψοφίμι! Γεροχούφταλο!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Είσαι ψοφίμι!
Μόνο για τάφο είσαι έτοιμος!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Στο φέρετρό σου ετοιμάσου για να μπεις!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Κι εγώ σου κάνω τα κόλλυβα!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Να, πάρε μια!
ΛΑΜΠΙΤΩ
Κι άλλη μια!
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Οχ!Οχ!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Τι κοκάλωσες ψοφίμι;
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Αχ και βαχ!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ο Χάροντας στη βάρκα μπρος
σε καρτερεί…
ΛΑΜΠΙΤΩ
Πολύ καθυστέρησες…
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Οχ! Οχ!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Το φέρετρό σου έτοιμο!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Στο φέρετρο…
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Μη βαράς!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
…ετοιμάσου…
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Να, πάρε!
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Μη βαράς!
ΜΥΡΡΙΝΗ
…να μπεις!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Κι άλλη μια!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ετοιμάσου να μπεις!
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Πάψε να χτυπάς!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Άιντε να μπεις στον τάφο!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Κι εγώ σου ετοιμάζω κόλλυβα.
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Πονάω!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Να, πάρε!
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Πονάω!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Νά, πάρε κι άλλη!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Για δες!
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Αχ, πονώ!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Εμπρός, γυναίκες!
Στα χέρια σας κρατάτε την Ειρήνη!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Την Ειρήνη! Εμείς, το γένος των γυναικών!
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Τα μάτια θα σας βγάλω!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ,ΜΥΡΡΙΝΗ,ΛΑΜΠΙΤΩ
Θα την σώσουμε την Ειρήνη!
Θα την σώσουμε την Ειρήνη!
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Την Ειρήνη! Την Ειρήνη!
(Τους χτυπούν και τους σπρώχνουν έξω από τη σκηνή.)
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Αχ αχ ! ΑΧ αχ !
Ο δόλιος δεν μπορώ…
ΟΛΕΣ
Θα σώσουμε την Ελλάδα και τα παιδιά μας.
(Αφού τους πετάξουν έξω, σιγά σιγά τους ξαναφέρνουν δεμένους και θλιβερούς για
να πάρουν μέρος στο χορωδιακό που ακολουθεί.)
ΟΛΕΣ (ΣΟΛΙΣΤ ΚΑΙ ΧΟΡΩΔΙΑ)
Είναι στον πόλεμο
οι πατεράδες των παιδιών μας…
ΟΛΟΙ
Αχ κακούργες γράδες, ξετσίπωτες’
ΟΛΕΣ
Έρημες, μόνες
μονάχες είμαστε…
ΟΛΟΙ
Αχ και βαχ!
ΟΛΕΣ ΚΑΙ ΟΛΟΙ
Να σταματήσει το κακό, οι άντρες να γυρίσουν
Και τα σπίτια να γεμίσουν με γέλια και χαρές!
(Οι άντρες φεύγουν.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Β΄ Πράξη
ΣΚΗΝΗ 6
ΠΟΙΗΤΗΣ
Τρικυμία, θύελλα, μπόρα, άγριος άνεμος
καθώς αντικρίζουν ν’ ανηφορίζει άρρενας.
Ιδρώνουν…Ο πόθος τις καταλεί.
Απ’ τον ουρανό κατεβαίνουν περιστέρια και βροχές.
Ο ιδρώτας κι η ανάσα του.
Της Μυρρίνης ό άντρας είναι. Ο Κινησίας.
Στα δίχτυα θα πέσει των γυναικών σαν θήραμα.
Του Πέου ο γιός θα ξεφτιλιστεί,
των ανδρών το γένος τα όπλα καταθέσει
στο βωμό του Μεγάλου Έρωτα!
(Βγαίνει)
ΚΟΡΥΦΑΙΑ
Βλέπω έναν άντρα ν’ ανεβαίνει στο Ναό.
Το πουλί του σηκωμένο φτάνει ως το θεό.
Μου ‘ρχεται ζαλάδα, δεν μπορώ να κρατηθώ.
Όλα τα ξεχνάω και τα παρατάω,
δεν μπορώ ν’ αντισταθώ.
ΧΟΡΟΣ, ΓΥΝΑΙΚΩΝ,ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ
Δεν υποφέρω να δω
το φοβερό το αντρικό,
αυτό που αγάπησα,
και που γονάτισα
στης Αφροδίτης το Βωμό.
Να σ’ έχω δίπλα μου
χαρά και πίκρα μου,
νύχτα και μέρα, όσο ζω.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Να μας δοκιμάσουν τώρα θέλουν οι θεοί…
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Να δοκιμάσουν τώρα θέλουν οι θεοί.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Αν δεν κρατηθούμε όρθιες τούτη τη στιγμή…
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Αν δεν κρατηθούμε όρθιες τούτη τη στιγμή…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Πάνε τα όνειρά μας ,πάνε τα παιδιά μας,
μες στη μάχη θα χαθούν.
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Πάνε τα παιδιά μας,
Μες στη μάχη θα χαθούν.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Σφίξτε τ’ αχαμνά σας, σφίξτε την καρδιά σας
Ασπρες μέρες για να ΄ρθούν.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ,ΚΛΕΟΝΙΚΗ, ΧΟΡΟΣ
Δεν υποφέρω να δω
το φοβερό το ανδρικό,
αυτό που αγάπησα,
και που γονάτισα
στης Αφροδίτης το Βωμό.
Να σ’ έχω δίπλα μου
χαρά και πίκρα μου,
νύχτα και μέρα, όσο ζω.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ποια τον γνωρίζει;
ΜΥΡΡΙΝΗ
Είναι ο Κινησίας, ο αντρούλης μου.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Δουλειά σου τώρα να τον ξεροψήσεις.
Να τονε γυρνάς στη σούβλα.
Μια να στέκεις, μια να φεύγεις
κι ‘όλα να του τα προσφέρεις
Όλα, έξω από τούτο!
Τούτο εδώ!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Είναι ο Κινησίας, ο αντρούλης μου.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Δουλειά σου τώρα να τον ξεροψήσεις.
Να τονε γυρνάς στη σούβλα.
Μια να στέκεις, μια να φεύγεις
κι όλα να του τα προσφέρεις.
Όλα, έξω από τούτο!
Τούτο εδώ!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Ας’ το σ’ εμένα. Θα τον κανονίσω όπως πρέπει.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα ΄μαι κοντά σου να επιβλέπω.
Σε σιγανή φωτιά στο τηγάνι να τον ψήσεις.
(προς τον Γυναικείο Χορό)
Πάρτε δρόμο!
(Ο Χορός και η Μυρρίνη φεύγουν.Είσοδος Κινησία,
που το εξογκωμένο πέος του τον εμποδίζει στις
κινήσεις του.)
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Αχ αλί και τρισαλί!
Τι να το κάνω το πουλί!
Αχ τι πρήξιμο κι αυτό.
θα σκάσω ο δόλιος, θα πλαντάξω.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ποιος είσαι;Είσαι άντρας;
Και τι γυρεύεις;
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Είμαι άντρας και βαρβάτος! Ναι!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Φύγε! Φύγε!
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Κι εσύ ποια είσαι;
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ο φρουρός.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Καλή γυναίκα, σε ικετεύω.
Κάλεσε τη Μυρρίνη!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ποιος είσαι; Τι να πώ;
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Ο άντρας της, ο Κινησίας,
του Πέου ο γιος.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Όλες στο στόμα το ΄χουνε
το γλυκό το όνομά του,
κι η Μυρρίνη νύχτα-μέρα το πιπιλίζει.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Δόξα στην Αφροδίτη!
Αι φώναξέ την.
Δεν αντέχω άλλο, θα τεζάρω…
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Πρέπει πρώτα να πληρώσεις.
Να με λαδώσεις!
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Να πάρε! Πάρε!
(Της δίνει νομίσματα.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα την καλέσω.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Αχ δεν αντέχω.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Θα την καλέσω.
(Βγαίνει.)
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Μες στο σπίτι όλα μαύρα
φαρμάκι, πόνος, οδυρμός…
Ο νους μου σ΄ εκείνο που μου λείπει…
Λουλούδι κόκκινο, καυτό.
(Η μουσική σταματά για δυό-τρία
Δευτερόλεπτα, καθώς φαίνεται
κάπου ψηλά η Μυρρίνη.)
ΜΥΡΡΙΝΗ
Τον αγαπάω! Τον αγαπάω!
Όμως εκείνος δεν μ’ αγαπά…
(με νάζι)
Δεν κατεβαίνω! Δεν κατεβαίνω!
(αλλαγή ατμόσφαιρας)
«Το πρόσωπό σου φεύγει σαν το νερό
Με βήματα φυγής νυχτερινής
Μένουν τα μάτια σου
-μαυρα φιλιά-
και το παράπονό μου.
Φεύγει το πρόσωπό σου
Σαν τον καιρό
Που δεν ξαναγυρίζει
Βαθαίνει η θλίψη μου
κι η ερημιά
και το παράπονό μου».*
(τέλος αλλαγής)
*Ποίηση Δήμητρας Μαντά.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Γλυκιά μου Μυρρίνη, τι είν’ αυτά που λες;
Κατέβα κάτω!
ΜΥΡΡΙΝΗ
(από ψηλά)
Δεν κατεβαίνω για σένα! Ποτέ!
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Σε ικετεύω.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Δεν με χρειάζεσαι…
Γι’ αυτό δεν κατεβαίνω.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Μα δεν με βλέπεις; Σε λίγο θα κρεπάρω.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Φεύγω.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Μη! Για χάρη του παιδιού μας!
( Ενας δούλος φέρνει το παιδί, που μπορεί
να είναι άντρας -με μουστάκι;-ντυμένος
παιδικά.)
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Γιόκα μου, κράξε τη μαμά σου!
ΤΟ ΠΑΙΔΙ
Μαμά! Μαμά!
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Δεν πονάς το παιδί σου;
Εξι μέρες έχει να βυζάξει
(κοιτάζει τ’αχαμνά του)
και να λουστεί.
ΜΥΡΡΙΝΗ
(Κατεβαίνει αργά, λικνιζόμενη, με το βλέμμα
καρφωμένο στα απόκρυφα μέρη του Κινησία,
και κατευθύνεται προς το παιδί.)
Για το παιδί μου κατεβαίνω…
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
(κρυφά, προς το κοινό)
Τώρα μου φαίνεται πιο νέα
και ορεξάτη και τρυφερούλα,
κι όσο μου κάνει ζόρια και τσαλίμια
τόσο μου ανάβει τη λαχτάρα μου.
ΜΥΡΡΙΝΗ
(καθώς χαϊδεύει το παιδί, όμως το μάτι
στο…πέος)
Έλα γλυκό μου, σφίξε τη μαμά σου.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Γιατί είσαι κακιά;
(Την πιάνει.)
ΜΥΡΡΙΝΗ
(Τον σπρώχνει.)
Μη μ’ αγγίζεις)
ΚΥΝΗΣΙΑΣ
Και το νοικοκυριό μας που διαλύθηκε;
ΜΥΡΡΙΝΗ
Δε με νοιάζει.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Κι οι κότες που τσιμπούν τον αργαλειό σου;
ΜΥΡΡΙΝΗ
Δε με νοιάζει.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Και οι γιορτές της Αφροδίτης που τις αμέλησες;
Γύρνα στο σπίτι!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Ποτέ!
Με τους εχθρούς αν δεν μονοιάσετε
να σταματήσει το κακό!
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Θα γίνει, θα γίνει
ο λαός θ’ αποφασίσει.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Τότε κι εγώ θ΄ αποφασίσω!
Τώρα με όρκο είμαι δεμένη.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Έλα μαζί μου να πλαγιάσεις λίγην ώρα.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Όχι! Κι ομολογώ πως σ’ αγαπάω.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Μ’ αγαπάς γλυκιά μου Μυρρίνη!
Άιντε πέσε!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Αδιάντροπε! Μπροστά στο παιδί…
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
(Διατάσσει τον δούλο.)
Πάρ΄ το…
Το παιδί το ξαπόστειλα. Πέσε τώρα!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Α! Και πού να πέσω;
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Να! Στην σπηλιά του Πανός!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Κι ύστερα πώς θα εξαγνιστώ;
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Πλύσου στην Κλεψύδρα!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Και να πατήσω η δύστυχη τον όρκο μου;
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Απάνω μου να πέσει η οργή του θεού!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Στάσου λοιπόν να φέρω στρωσίδια.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Δεν θέλω στρωσίδια.
Θέλω καταγής…Στρωματσάδα!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Όχι, μα τον Απόλλωνα!
Δεν σ’ έχω για το χώμα.
(Φεύγει.)
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Με λατρεύει!
ΜΥΡΡΙΝΗ
(Ξανάρχεται.)
Ξάπλωσε λίγο. Έρχομαι κι εγώ!
(Κάνει πως ξαπλώνει, όμως ξανασηκώνεται.)
Οχου! Δεν έφερα την ψάθα.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Τι ψάθα και ξεψάθα…Δεν μας χρειάζεται…
ΜΥΡΡΙΝΗ
Μά την Άρτεμη! Απάνω σε σκοινιά;
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Στάσου λίγο να σε φιλήσω.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Έλα!
(Του προσφέρει το μάγουλο και φεύγει.)
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Πω-πω,πω-πω-πω!
Που πας;
ΜΥΡΡΙΝΗ
(Ξαναγυρίζει.)
Πέσε ώσπου να γδυθώ.
(Φεύγει.)
(Ξαναγυρίζει.)
Σου ΄φερα το μαξιλάρι.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Δεν το θέλω!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Το θέλω εγώ!
(Φεύγει.)
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Μια τέτοια όρεξη!
Ούτε ο Ηρακλής δεν έχει.
ΜΥΡΡΙΝΗ
(Έρχεται.)
Ξάπλωσε ξανά!
Τώρα τα ‘χουμε όλα!
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Έλα μανούλι μου!
Έλα τώρα!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Στάσου να λύσω των βυζιών μου τη φασκιά…
Και μην ξεχνάς πως μου ‘δωσες όρκο
τον πόλεμο να πάψετε.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Να πέσει αστραπή και να με κάψει.
ΜΥΡΡΙΝΗ
Πάλι ξέχασα να φέρω κουβέρτα.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Δεν την θέλω. Θέλω μονάχα κόλλημα!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Θα το ΄χεις! Σε δυο λεπτά γυρίζω…
(Φεύγει.)
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Αχ! Με πρήξανε τα σούρτα φέρτα.
ΜΥΡΡΙΝΗ
(Έρχεται)
Για πέσε.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Δεν κοιτάς! Παρασηκώθηκα!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Θέλεις να σου βάλω μυρουδιά;
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Μά τον Απόλλωνα, όχι!
ΜΥΡΡΙΝΗ
(Φεύγει και ξανάρχεται.)
Να, πάρε ν’ αλειφτείς.
Πάρε τούτο το βαζάκι.
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Άλλα πιάνουν τα χέρια μου…
Πλάγιασε πια!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Τώρα αμέσως…Να βγάλω τα παπούτσια μου…
Μα θα ψηφίσεις ανακωχή;
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Θα το προτείνω στη Βουλή.
(Η Μυρρίνη φεύγει οριστικά.)
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Με τρέλανε τούτη η γυναίκα.
Με ξεχαρβάλωσε.
Μου έβαλε φωτιά κι έγινε άφαντη.
Τι να κάνω;
Και πώς να χορτάσω το βρέφος;
Αχ ρουφιάνε Αλεπόσκυλε!
Βρες μου μια παραμάνα.
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Πώς βαστάς κακομοίρη
την απάτη που σου κάνουν;
Σε λυπάμαι ο καημένος…
Ποια νεφρά;Ποια ψύχουλα;
Ποια μέση και ποιος κώλος θ’ αντέχανε;
Σε φούντωσαν και τώρα
τον αέρα καβάλα.
Ω θεοί, τι κάψα!
Ε ρε πώς σε κατάντησε
τούτη η βρόμα κι η στρίγκλα…
ΚΙΝΗΣΙΑΣ
Όχι βρόμα! Όχι στρίγκλα!
Γλυκύτατη αγαπούλα.
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ
Μωρέ βρόμα και στρίγκλα!
ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ, ΧΟΡΟΣ
Να τη σήκωνε ο Δίας ψηλά
-νέφος, άχερα-
να την έφερνε βόλτες,
να την έπαιζε σβούρα
-με βοριά, με νοτιά-
και κατόπι αφημένη στο παλούκι να πέσει
να βρεθεί καρφωμένη!
ΣΚΗΝΗ 7
(Μπαίνει από τ’ αριστερά ο Κήρυξ-Σπαρτιάτης -,και λίγο μετά ο Πρόβουλος.
Εχουν κι οι δυο κάτω απ’ τις χλαμύδες πελώρια ρόπαλα που τους αναγκάζουν να
Βαδίζουν σπασμωδικά)
ΚΗΡΥΞ
Πού ΄ναι των Αθηναίων η Γερουσία;
Φέρνω μήνυμα!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Κι εσύ ποιος είσαι;
Άνθρωπος η σκουπόξυλο;
ΚΗΡΥΞ
Κήρυκας!
Με στέλνουν από την Σπάρτη για την Ειρήνη.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Και τι το θέλεις το δόρυ στη μασχάλη;
ΚΗΡΥΞ
Για το θεό! Ποιο δόρυ;
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Γιατί γυρνάς την πλάτη; Τι μας κρύβεις;
Βρε βρομιάρη, σου σηκώθηκε;
ΚΗΡΥΞ
Με συκοφαντείς!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Κι αυτό τί είναι;
ΚΗΡΥΞ
Λακωνική σκυτάλη.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Σαν την δική μου.
Για δες! Λακωνική σκυτάλη.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ, ΚΗΡΥΞ
Λακωνικές-λακωνικές
λακωνικές σκυτάλες,
πελώριες και ζουμερές!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Και τι γίνεται στη Σπάρτη;
ΚΗΡΥΞ
Σκληρά και σηκωμένα.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Και βρήκατε ποιος φταίει;
ΚΗΡΥΞ
‘Έκανε την αρχή η Λαμπιτώ,
κι όλες οι γυναίκες
πήραν τ’ απαυτά τους κι έφυγαν…
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Οϊμέ! Οϊμέ!
ΚΗΡΥΞ
Ω πα πα! Ω παπαί!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Και πως τη βγάζετε;
ΚΗΡΥΞ
Η πόλη γέμισε καμπούρηδες.
Περπατάμε σκυφτά απ’ το βάρος;
Πού να τολμήσεις ν’ απλώσεις χέρι σε γυναίκα!
Πρέπει πρώτα να υπογράψουμε Ειρήνη!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Μπήκα στο νόημα κι εγώ.
Η συνωμοσία είναι πανελλαδική!
Τρέχα γρήγορα
και πες τους να στείλουν πρεσβευτές.
Τρέχω κι εγώ στη Βουλή.
Έχω μεγάλο επιχείρημα.
ΚΗΡΥΞ
Είσαι σοφός!
(Ο Πρόβουλος φεύγει.)
Τρέχω κι εγώ με φτερά σαν πουλί.
ΣΚΗΝΗ 8
ΠΟΙΗΤΗΣ
Ένα μύθο θα σας πω,
που τον λέγανε παιδιά:
Ήταν κάποιος μια φορά
που ΄φυγε στην ερημιά.
(Μπαίνει ο Μάνος Χατζιδάκις. Λίγο παχύς,
με χιτώνα, περικεφαλαία, δόρυ και ασπίδα
με τα αρχικά Μ.Χ. Είναι αγανακτισμένος
καθώς φωνάζει στον Ποιητή- Συνθέτη:)
ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ
Απαγάδεκτο! Απαγάδεκτο!
Αυτό είναι δικό μου!
Το πήγες από μένα!
ΠΟΙΗΤΗΣ
(με απορία)
Τι λες;
ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ
(Ενώ σημαδεύει με το δόρυ τον Ποιητή που μένει
εμβρόντητος με τα χέρια στη μέση, καλεί να μπουν
οι Χορωδοί.)
Εμπγός!Εμπγός!Πάμε!
(Οι Χορωδοί είναι ντυμένοι με τα γιορτινά τους,
δαφνοστεφείς και γελαστοί- έτσι θα είναι
και στο Finale. Μπαίνουν από διάφορες μεριές,
με τη σειρά που τραγουδούν.)
ΧΟΡΩΔΙΑ
Κι από τότε στα βουνά
ζούσε πια με το κυνήγι
κι από μισος στις γυναίκες
δεν κατέβη στο χωριό.
(Φεύγουν καθώς τελειώνει το τραγούδι.
Τελευταίος ο Μάνος Χατζιδάκις, με στραμμένο
πάντοτε το κοντάρι προς τον Ποιητή.)
ΠΟΙΗΤΗΣ
Αισίως βαίνομεν προς λύσιν του έργου.
Σε λίγο θα έλθουν οι Λακεδαίμονες
Να συνάψουν Ειρήνη
που στο τέλος θα υμνήσουμε όλοι μαζί.
(Μπαίνουν διαδοχικά οι δύο Χοροί, πρώτα
των ανδρών και μετά των γυναικών.)
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Ήρθαν απ’ τη Σπάρτη!
Με γένια δέκα πήχες!
Με προβιές σαν τις αρκούδες.
Ήρθαν απ’ τη Σπάρτη!
(φωναχτά)
Γεια σας Λάκωνες!
(μόνοι οι άντρες)
Πώς πάν΄ τα πράγματα;
(Φεύγουν.)
ΣΚΗΝΗ 9
(Μπαίνουν οι Σπαρτιάτες.)
ΧΟΡΟΣ ΛΑΚΩΝΩΝ
Το τεντωμένο μου πουλί
πως κελαηδεί, πως κελαηδεί.
ΚΗΡΥΞ
Είναι τα λόγια περιττά.
Όποιος έχει μάτια βλέπει.
ΧΟΡΟΣ ΛΑΚΩΝΩΝ
Και κελαηδεί και κελαηδεί
το τεντωμένο μου πουλί.
Η κάψα μου ανάβει και φουντώνει.
ΚΗΡΥΞ
Αίντε να ΄ρθει κανένας
να κλείσουμε Ειρήνη.
ΧΟΡΟΣ ΛΑΚΩΝΩΝ
Μα να! Τους ντόπιους βλέπω.
Κρατούν τα ρούχα τους
Μακριά απ’ την κοιλιά τους.
(Μπαίνουν οι Αθηναίοι ντυμένοι κανονικά,
με επικεφαλής τον Πρόβουλο.)
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Πρέπει να βρούμε τη Λυσιστράτη
αυτή μας έβγαλε το μάτι.
ΚΗΡΥΞ
Σας έπιασε κι εσάς πρωί πρωί σπασμός;
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Από οξεία πάσχουμε καυλίτιδα!
Αν ευθύς δε συνάψω Ειρήνη,
φερτε μου έναν παίδαρο
να τον ξεσκίσω!
ΚΗΡΥΞ
Όμως προσέξτε, σκεπαστείτε,
μήπως κανείς χασάπης
κόψει τα λουκάνικα.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Καλά τα λές! Γειά σας Λάκωνες!
Ντροπές πλάκωσαν’.
Για ποιο λόγο βρίσκεστε εδώ;
ΚΗΡΥΞ
Για την Ειρήνη!
ΧΟΡΟΣ ΛΑΚΩΝΩΝ
Την Ειρήνη!
ΚΗΡΥΞ
Πρεσβευτές!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Θέλουμε κι εμείς το ίδιο.
ΟΛΟΙ (ΑΘΗΝΑΙΟΙ ΚΑΙ ΛΑΚΩΝΕΣ)
Θέλουμε Ειρήνη! Θέλουμε Ειρήνη!
Ειρήνη! Ειρήνη!
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Ποιος θα φέρει τη Λυσιστράτη;
ΟΛΟΙ
Το τεντωμένο μου πουλί
πως κελαηδεί, πως κελαηδεί.
(Μπαίνουν η Λυσιστράτη, η Μυρρίνη, η Κλεονίκη
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
(στη Λυσιστράτη)
Χαίρε γενναιοτάτη!
Πρέπει να γίνεις καλή και κακή.
Σεμνή και φαύλη.
Αθώα και πολύπειρη.
Γιατί σαγήνεψες τους Έλληνες,
που σου αναθέτουν εν λευκώ
εσύ να αποφασίσεις!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Σπουδαία τα λάχανα!
Σας χρειάζεται μόνο ένας οργασμός
για να καλμάρουν τα πνεύματα!
Πού είναι η Συμφιλίωση;
(Μπαίνει η Συμφιλίωση ανθοστολισμένη,
με την συνοδεία της.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
(προς την Κλεονίκη)
Εσύ πιάσε τους Λάκωνες
και φερ’ τους κοντά μας.
Κι αν αρνηθεί κανείς να δώσει το χέρι,
τότε πιάσε το πουλί τους.
(προς το κοινό)
Είμαι γυναίκα.
Έχω κοφτερό μυαλό!
ΚΛΕΟΝΙΚΗ
(προς το κοινό)
Με φρόνηση με προίκισε η Φύση!
ΜΥΡΡΙΝΗ
Γνωρίζω καλά τη ζωή.
Δεν είμαι αμόρφωτη.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Αθηναίοι και Σπαρτιάτες,
Θυσιάζετε στους ίδιους βωμούς.
ΛΑΜΠΙΤΩ
Στην Ολυμπία, στους Δελφούς,
στις θερμοπύλες! Πάντα μαζί!
ΟΛΕΣ
Πάντα μαζί!
ΟΛΕΣ
Πάντα μαζί!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Και τώρα ρημάζετε την Ελλάδα
ενώ οι εχθροί καραδοκούν.
ΧΟΡΟΣ ΛΑΚΩΝΩΝ
Κι εμένα με ρήμαξε η καύλα.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Λάκωνες, πόσες φορές σας σώσανε οι Αθηναίοι;
ΛΑΜΠΙΤΩ
Αθηναίοι, πόσες φορές σας σώσανε οι Λάκωνες;
ΧΟΡΟΣ ΑΘΗΝΑΙΩΝ
Τι κώλος! Τι κώλος είναι αυτός!
ΟΛΟΙ (ΑΘΗΝΑΙΟΙ-ΛΑΚΩΝΕΣ)
Αχ και βαχ!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Με τόσους κοινούς δεσμούς, πώς πολεμάτε;
ΟΛΟΙ
Τι καλλίγραμμος κολπίσκος!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Γιατί δεν σταματάτε;
ΛΑΚΩΝΕΣ
Θέλουμε να προσαρτήσουμε τον κόλπο!
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Ποιόν κόλπο;
ΛΑΚΩΝΕΣ
Του Κατακώλου.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Τι λές;
ΑΘΗΝΑΙΟΙ
Θέλουμε την ορεινή Κλειτορία.
ΛΑΚΩΝΕΣ
Τον πισινό κόλπο του Μαλιακού.
ΑΘΗΝΑΙΟΙ
Τα σκέλια των Μεγάρων.
ΟΛΕΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ (ΣΟΛΙΣΤ ΚΑΙ ΧΟΡΟΣ)
Όλοι μαζί! Όλοι μαζί!
Αθηναίοι, Πελοποννήσιοι, Βοιωτοί.
Να σώσουμε την Ελλάδα.
ΣΚΗΝΗ 10-FINALE
(γενική συμφιλίωση σ’ ένα πνεύμα χαράς)
ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Έχω στρώμα κεντημένο,
παρδαλό φουστάνι έχω,
και χρυσό βραχιόλι έχω.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ
Πάει κι η κόρη να χαρεί το πανηγύρι.
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ (ΟΛΟΙ)
Πάει κι η κόρη να χαρεί το πανηγύρι.
ΠΡΟΒΟΥΛΟΣ, ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Πιαστείτε χέρι χέρι.
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ, ΜΥΡΡΙΝΗ, ΚΛΕΟΝΙΚΗ,
ΛΑΜΠΙΤΩ, ΧΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
Έχω το σπίτι ανοιχτό,
έχω για σένα ό,τι ποθείς•
άκρατο οίνο για να πιεις,
κρεβάτι για να κοιμηθείς.
ΧΟΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ
Ποτέ πια ξεμέθυστοι
σε διαπραγματεύσεις!
Γιατί ο νους μας πάει στο κακό.
ΛΑΚΩΝΕΣ
Μνημοσύνη, φέρε τη Μούσα.
ΚΗΡΥΞ
Αυτή που γνώρισε των Αθηναίων την ανδρεία.
Εκείνοι ενίκησαν τους Μήδους,
κι εμείς με τον Λεωνίδα
φυλάξαμε θερμοπύλες.
ΚΗΡΥΞ, ΛΑΚΩΝΕΣ
Παρθένα θεά, ευλόγα την Ειρήνη!
ΟΛΟΙ (ΣΟΛΙΣΤ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ)
Ας είναι καλό το ταξίδι με το πλοίο της Φιλίας.
΄Αρτεμη σε καλώ, και τον Διόνυσο,
Τον Δία καλώ και την Ήρα,
θεοί και δαίμονες ας έρθουν
κοντά μας για πάντα.
Καλώ τη γλυκιά Αφροδίτη
να μας φέρει καλή ζωή.
Ας ψάλουμε όλοι παιάνα!
Ξανοίγει μια νέα ζωή,
Ειρηνική!
(Η σκηνή σιγά σιγά αδειάζει• το φως πέφτει.)
(Το φως ανεβαίνει σιγά σιγά. Θα μπουν ξανά
όλοι με τη σειρά τους στεφανωμένοι,
χαρούμενοι και με ρούχα γιορτινά.
Μπαίνουν η Λυσιστράτη, η Κλεονίκη,
η Μυρρίνη, η Λαμπιτώ.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Στης Ειρήνης το σκοπό
τις φωνές ενώστε.
Στης Ειρήνης το ρυθμό
τις καρδιές υψώστε.
(Μπαίνουν ο Ποιητής, ο Πρόβουλος,
ο Κινησίας, ο Κήρυξ.)
ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ
Χέρια-χέρια σμίξτε δυνατά.
ΟΛΕΣ
Ρίξτε μες στα Τάρταρα
του πολέμου τη σκιά.
Σαν ελεύθερο πουλί
θα πετάξω τώρα•
την Ειρήνη κέρδισα,
χαίρεται όλη η χώρα!
ΠΟΙΗΤΗΣ
Του πολέμου άρχοντες
ενωμένοι στο κακό,
μες στο αίμα των λαών
βουτηγμένοι ως το λαιμό.
(Μπαίνουν ο Γυναικείος Χορός
και η Κορυφαία.)
Τα ψωμιά σας τώρα τέλειωσαν.
ΟΛΟΙ
Ο στρατός των γυναικών
το φριχτό σας πρόσωπο
ξεσκεπάζει σήμερα
με τούτο το τραγούδι.
ΟΛΕΣ (ΣΟΛΙΣΤ, ΚΟΡΥΦΑΙΑ, ΧΟΡΟΣ)
Της Ειρήνης το σκοπό
τραγουδάμε σήμερα,
Της Ειρήνης τ’ όμορφο
το γλυκό τραγούδι.
(Μπαίνουν όλοι οι άντρες: Αθηναίοι,Λάκωνες και ο Κορυφαίος.)
Τραγουδήστε όλοι σας,
Θεατές και φίλοι.
ΑΝΔΡΕΣ
Σπαρτιάτες, Σαμιώτες, Βοιωτοί.
ΓΥΝΑΙΚΕΣ
Για να λάμπει αιώνια
η καλή Ειρήνη.
ΓΥΝΑΙΚΕΣ, ΑΝΔΡΕΣ
Έλληνες με μια φωνή,
με μια καρδιά!
Της Λυσιστράτη θριαμβευτής
ο ερωτικός στρατός νικητής!
ΤΕΛΟΣ
2002
Τον Απρίλιο, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών ανεβαίνει η λυρική κωμωδία του Μίκη Θεοδωράκη “Λυσιστράτη” (έξι συνολικά παραστάσεις), βασισμένη στο έργο του Αριστοφάνη. Ο Γιώργος Νταλάρας έχει το ρόλο του ποιητή, σχολιαστή των γεγονότων, πολεμικού ανταποκριτή ενώ μετέχει πρώτη φορά σε όπερα. Την παράσταση σκηνοθετεί ο Γιώργος Μιχαηλίδης και την επιμέλεια της μουσικής διεύθυνσης έχουν ο Νίκος Τσούχλος και ο Βασίλης Χριστόπουλος. Στα σκηνικά ο Διονύσης Φωτόπουλος και στα κοστούμια ο Γιώργος Γαβαλάς. Παίζει η Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Στη διανομή οι: Δάφνη Ευαγγελάτου, Λουντμίλα Σεμτσούκ, Μαρίνα Βουλογιάννη, Αλεξάνδρα Παπατζιάκου, Δημήτρης Καβράκος, Ζάχος Τερζάκης. Μία υψηλών απαιτήσεων παραγωγή που ολοκληρώνει την τετραλογία του Μίκη Θεοδωράκη, μετά την Ηλέκτρα, τη Μήδεια και την Αντιγόνη. Η Λυσιστράτη είναι μια γιορτή της μουσικής, του θεάματος, του ανθρώπινου δυναμικού, μια γιορτή ειρήνης.
«Τη Λυσιστράτη άρχισα να τη συνθέτω τον Μάιο του 2000. Στην ελεύθερη απόδοση του κειμένου εισήγαγα νέα στοιχεία, όπως λ.χ. το πρόσωπο του ποιητή και αναμόρφωσα πολλές σκηνές με βάση τις ανάγκες της προβολής των μουσικών στοιχείων, που ως γνωστό αποτελούν τη βάση ενός λυρικού – μουσικού έργου, παραμένοντας βεβαίως πάντοτε πιστός στο πνεύμα και στο γράμμα του Αριστοφάνη. Στην προσπάθειά μου αυτή σημαντική υπήρξε η συμβολή του Χρήστου Λαμπράκη, ο οποίος προέβη και στην πρώτη μορφοποίηση των Σκηνών με βάση τις ανάγκες μιας σύγχρονης όπερας. Εξάλλου, η ιδέα για τη σύνθεση αυτού του έργου υπήρξε δική του και πρέπει να ομολογήσω ότι δίχως τη δική του επιμονή ασφαλώς δεν θα είχα ξαναγυρίσει στη σύνθεση, που είχα εγκαταλείψει για μεγάλο χρονικό διάστημα.» Μίκης Θεοδωράκης.
Λίγους μήνες αργότερα (στις 14 Σεπτέμβριου) το έργο θα παρουσιαστεί στο Αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, ενώ λίγες ημέρες πριν (1,2 Σεπτεμβρίου) στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης. Η υποδοχή του κόσμου το ίδιο θερμή παντού.
15 Οκτωβρίου Μ.Θ.
Μίκης Θεοδωράκης: Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο. 1980 Ποίηση: Γιάννης Θεοδωράκης. Ερμηνεία: Μαργαρίτα Ζορμπαλά.
Δημοσιεύουμε σήμερα, με αφορμή την εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη στις 30 Μάρτη του 1952, τη συγκλονιστική «απολογία» του Νίκου Μπελογιάννη, στη δεύτερη δίκη του, το Φεβρουάριο του 1952, στο Α΄ Διαρκές Στρατοδικείο Αθηνών. Περιέχεται στο βιβλίο του Τάσου Βουρνά «Υπόθεση Μπελογιάννη» και προέρχεται από τα επίσημα πρακτικά της δίκης.
Απολογία Νίκου Μπελογιάννη
«Η δίκη αυτή είναι μια, κατά τη γνώμη μου τουλάχιστον, καινούργια έκδοση της προηγούμενης δίκης, έκδοση όμως βελτιωμένη και, οφείλει να ομολογήσει κανείς, επιτελικά οργανωμένη. Ένας κατηγορούμενος και όχι μόνον κατηγορούμενος θα είχε να κάνει μερικές παρατηρήσεις πάνω στη δίκη αυτή. Η πρώτη παρατήρηση είναι ότι οργανώθηκε βιαστικά και δεν δόθηκε καιρός να δούμε τους δικηγόρους μας που μας επισκέπτονταν με το δελτίο στην Ασφάλεια, ο ένας πίσω από τον άλλο. Ακόμα, ούτε να συγκεντρώσουμε τα απαραίτητα στοιχεία δεν μας δόθηκε καιρός, τα οποία θα μας έδιναν τη δυνατότητα να αντικρούσουμε τους μάρτυρες κατηγορίας. Η σπουδή αυτή είναι τελείως ανεξήγητη, εκτός αν πιστέψει κανείς σ’ αυτά που γράφει ο Παπανδρέου στο προηγούμενο φύλλο της «Ελλάδος», ότι χρειάστηκε ξένη θέληση για να γίνει η δίκη. Μια άλλη παρατήρηση που έχει να κάνει ένας κατηγορούμενος είναι η καταθλιπτική ατμόσφαιρα μέσα στην οποία διοργανώθηκε και διεξάγεται η δίκη, όχι από την πλευρά του δικαστηρίου, αλλά από το γεγονός ότι και η προανάκριση άλλα και η τακτική ανάκριση έγιναν μέσα από τα απομονωτήρια της Ασφάλειας. Και από το γεγονός άτι ακόμα κρατούνται εκεί οι κατηγορούμενοι και από τον τρόπο με τον οποίο μεταφέρονται εδώ, που είναι πολύ θεαματικός και τρομοκρατικός. Η σύνθεση του ακροατηρίου έκανε και τις εφημερίδες ακόμα να διαμαρτύρονται. Όλα αυτά πολλούς κατηγορουμένους τους εμποδίζουν να έχουν και ελευθερία βούλησης και σκέψης ακόμα.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Άσε τους άλλους και μίλα για τον εαυτό σου. Οι άλλοι δεν παραπονέθηκαν για τέτοια πράγματα.
ΜΠΕΛΟΓΙΑΝΝΗΣ: Αφορά και εμέ, κ. πρόεδρε. Έπειτα άλλη παρατήρηση είναι μια απογοήτευση που ένιωσαν πολλοί που περίμεναν τίποτα τρομερές και φοβερές αποκαλύψεις από τη δίκη αυτή και από τον θόρυβο που έγινε και τελικά επαλήθευσε το ρητό ότι «ώδινεν όρος και έτεκε μυν». Η αυτή απογοήτευση εκδηλώνεται και στον ίδιο τον Τύπο, ο οποίος άρχισε να λέει ότι «απεκρύβησαν» διάφορα σήματα, ότι «δεν ανεκοινώθησαν» κ.λπ. Το γεγονός αυτό υποχρεώνει να γίνονται μια σειρά διαψεύσεις ότι τα κείμενα αφορούν την ασφάλεια του κράτους, κατόπιν μια άλλη διάψευση ότι δεν υπάρχουν άλλα κείμενα. Εννοείται ότι ο Τύπος επιμένει ότι υπάρχουν και άλλα, ακόμα και χθες. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι αποκρύφτηκαν σήματα, κάνει όμως τον καθένα να υποθέσει ότι πρόκειται για μαγειρείο σημάτων.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Κάτω από τέτοια τρομοκρατία βρίσκεσαι ώστε μπορείς και παρακολουθείς αυθημερόν όλον τον Τύπον.
ΜΠΕΛΟΓΙΑΝΝΗΣ: Από 4 ημερών τον παρακολουθώ. Εγώ δεν τρομοκρατούμαι και δεν μπορώ να πω ότι βρίσκομαι κάτω από τρομοκρατία. Άλλη παρατήρηση είναι μια πρωτοφανής ατμόσφαιρα προκατάληψης κυριότατα από τους μάρτυρες κατηγορίας και ειδικά η σύνθεση των μαρτύρων κατηγορίας. Οι μάρτυρες κατηγορίας είναι σχεδόν όλοι οι από 25ετίας διώκτες μας, όλοι οι διώκτες του κομμουνισμού και νομίζει κανείς ότι ήλθαν εδώ πέρα να ξοφλήσουν όλους τους λογαριασμούς τους, όχι όμως με τρόπο καλόπιστο και ειλικρινή. Άλλο παράδειγμα είναι η διαπίστωση που έγινε από την περίφημη Τρίτη Συνδιάσκεψη ιδίως το σχετικό απόσπασμα για το οποίο έγινε τόσος θόρυβος.
Νομίζω ότι υπάρχει απόσταση ανάμεσα σε αυτά που κατατέθηκαν εδώ και στο νόημα της διακήρυξης αυτής, ανεξάρτητα αν συμφωνεί κανείς ή όχι με το πνεύμα της και με το νόημά της. Επίσης κατατέθηκε εδώ πέρα ότι κάθε κομμουνιστής είναι κατάσκοπος, ότι οι κομμουνιστές δεν είναι Έλληνες, ότι το ΚΚΕ δεν είναι ελληνικό. Νομίζω ότι ο πατριωτισμός ενός κόμματος δεν κρίνεται από τα λόγια, σε περιόδους μάλιστα που έχουν στον ανώτατο βαθμό οξυνθεί τα πολιτικά πάθη στο εσωτερικό μιας χώρας. Όπως συμβαίνει σήμερα στη χώρα μας και όταν ιδίως ο κοινωνικός και ταξικός αγώνας έχει φτάσει σε τέτοιο οξύτατο σημείο, τότε δεν μπορεί κανείς να κρίνει τον πατριωτισμό ενός κόμματος, είτε και των ατόμων ακόμα, από τις συκοφαντίες και τις υπερβολές. Στην περίπτωση αυτή θα σας πω τη φράση που είπε ένας πολυεκατομμυριούχος Αμερικανός, ο Βαντερμπίλντ, στο δικαστήριο όταν τον δίκασαν γιατί πλήρωσε μερικές δεκάδες χιλιάδες δολάρια για να απελευθερωθούν μερικοί κομμουνιστές. Είπε «σε τέτοιες στιγμές το δικαστήριο μπορεί να δείξει κατανόηση και σε ένα ρεμάλι, όμως για όλους όσους έχουν αντίθετη ιδεολογία τους χαρακτηρίζουν σαν προδότες». Και στη χώρα μας υπάρχει τέτοιο παράδειγμα, αν πάμε λίγα χρόνια πίσω. Το 1915-1917 που υπήρχε εδώ όξυνση πολιτικών παθών και στην περίοδο αυτή και τον ίδιο το Μεταξά και τον Κωνσταντίνο τους κατηγόρησαν για κατασκόπους των Γερμανών.
Νομίζω ότι ο πατριωτισμός ενός κόμματος ή και ατόμων ακόμα κρίνεται όταν κινδυνεύουν η ανεξαρτησία, η ελευθερία και ακεραιότητα της πατρίδας μας. Εκεί βρίσκεται η λυδία λίθος, αυτό είναι το κριτήριο για τον πατριωτισμό ενός κόμματος. Και αν θελήσει κανείς με τέτοια κριτήρια να κρίνει το ΚΚΕ, θα δει ότι δεν είναι κόμμα προδοτικό αλλά αντίθετα είναι καθαρά ελληνικό και πατριωτικό. Και υπάρχει τέτοιο παράδειγμα. Όταν κινδύνευσαν η ανεξαρτησία, η ελευθερία και η ακεραιότητα της πατρίδας μας από την επίθεση του Μουσολίνι, ο Ζαχαριάδης μέσα από τη φυλακή έγραψε εκείνο το περίφημο γράμμα του που καλούσε όλους τους Έλληνες να μετατρέψουν κάθε γιοφύρι και χωριό σε κάστρο του απελευθερωτικού αγώνα. Και ο ίδιος ο Μεταξάς αναγκάστηκε να το δημοσιεύσει στις εφημερίδες και να το μεταδώσει και στο μέτωπο ακόμα αυτή την εποχή. Και εδώ πρέπει να δούμε και ένα άλλο σημείο. Ότι το ΚΚΕ δεν έκανε καμιά υποχώρηση και στην τότε διεθνή κατάσταση. Τότε η Σοβιετική Ένωση είχε κάνει σύμφωνο με τη Γερμανία γιατί δεν ήθελε να βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά για λογαριασμό άλλων και ήθελε να προετοιμαστεί καλύτερα για τη σύγκρουση που επερχόταν. Θα μπορούσε να νομίσει κανείς ότι αλλιώς θα αντιμετωπιστούν από το Ζαχαριάδη τα πράγματα. Δεν έγινε όμως αυτό.
Όταν η Ελλάδα υποδουλώθηκε στους Γερμανο-Ιταλο-Βουλγάρους φασίστες, εμείς πολεμήσαμε νομίζω και με το παραπάνω στην περίοδο αυτή και όχι μόνο τους Γερμανο-Ιταλούς φασίστες. Εμείς πολεμήσαμε και τους Βουλγάρους φασίστες, πρώτα πρώτα με το όπλο σε Μακεδονία και Θράκη και έχουμε ένα σωρό θύματα εκτελεσμένων. Ενώ αντίθετα μπορεί κανείς να κάνει μια άλλη παρατήρηση: τον Φίλοφ που ήταν Πρωθυπουργός όταν έγινε η εισβολή στην Ελλάδα, τον είχαν ανακηρύξει εδώ επίτιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου. Εκτός απ’ αυτό όταν οι Γερμανοί φασίστες έδωσαν άδεια στους Βουλγάρους φασίστες να κατεβούν στη Θεσσαλονίκη, την ίδια αυτή περίοδο εμείς οργανώσαμε τη μεγάλη διαδήλωση, ποιος δεν τη θυμάται, που τελικά ματαίωσε την κάθοδο των Βουλγάρων φασιστών στη Δυτική Μακεδονία.
ΜΠΕΛΟΓΙΑΝΝΗΣ
Θα σας φέρω και ατομική περίπτωση, παρ’ όλο που δεν χρειάζεται να περιαυτολογεί κανείς πάντοτε και παντού. Ανεξάρτητα από το ότι εδώ παρουσιάζονται πολλοί κατηγορούμενοι να έχουν θύματα στην περίοδο αυτή, ο Λαζαρίδης, ο Καλοφωλιάς, τους ίδιους τους δικούς τους και ανεξάρτητα από το ότι και το δικό μου σπίτι έπαθε και ανεξάρτητα από το ότι και εγώ ο ίδιος σύρθηκα στα γερμανο-ιταλικά στρατόπεδα στον καιρό της Κατοχής, τον Απρίλη του 1944 στη Λακωνία, τότε που ήταν η περίοδος που οι σύμμαχοι ετοίμαζαν την απόβαση στη Δυτική Ευρώπη, το δεύτερο μέτωπο, για να παραπλανηθούν οι Γερμανοί, εδώ πέρα το Στρατηγείο της Μ. Ανατολής έδωσε εντολή στον ΕΛΑΣ να αρχίσει έντονη δράση κατά των Γερμανών, με σκοπό ακριβώς αυτοί να παραπλανηθούν. Και πραγματικά άρχισε αυτή η δράση. Οι Γερμανοί νόμισαν ότι μπορεί κάτι να συμβεί εδώ πέρα και άρχισαν να παίρνουν μέτρα και ειδικότερα στη Νότια Πελοπόννησο πιο πολύ.
Εκείνη την περίοδο ακριβώς στη Λακωνία πήρα μια πληροφορία ότι θα περάσει ένας Γερμανός στρατηγός με το επιτελείο του και ένα τμήμα γερμανικό για να επιθεωρήσει τα έργα που γίνονταν στη Νότια Πελοπόννησο και με ρώτησαν οι Άγγλοι τι θα κάνουμε, θα τους χτυπήσουμε ή όχι. Και η ερώτηση αυτή είχε το νόημά της, γιατί ένα Γερμανό στρατηγό θα τον πληρώναμε πολύ ακριβά. Είχαν προηγηθεί άλλες περιπτώσεις. Στο Κούρνοβο ανατινάχτηκε μια αμαξοστοιχία και εκτελέστηκαν 120 στελέχη του ΚΚΕ που είχαν κάνει και στην Ακροναυπλία. Σε τέτοιες στιγμές δεν χωρούν δισταγμοί και αδίσταχτα είπα, χτυπήστε τους. Πέρασαν, δεν έχω ακριβώς την εφημερίδα και ξεχνώ το όνομα του στρατηγού, τον χτύπησαν, σκοτώθηκαν ο Γερμανός, το επιτελείο του και αρκετοί φαντάροι. Για αντίποινα οι Γερμανοί τουφέκισαν 200 στελέχη του κόμματος στο σκοπευτήριο της Καισαριανής από το Χαϊδάρι. Επίσης την ίδια ακριβώς περίοδο ανακοίνωσαν: «Ως αντίποινα διά την δολοφονίαν δυο Γερμανών Αξ/κών διαπραχθείσαν την 25 Απριλίου 1944 ανάνδρως εξ ενέδρας, διέταξα τον τυφεκισμόν 110 κομμουνιστών επί τόπου και την ριζικήν καταστροφήν του χωρίου Κυριακή. Ο Ανώτατος Αρχηγός των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Αστυνομίας Ελλάδος», δηλαδή ο περιβόητος Σιμάνα.
Αυτή ήταν η δική μας δράση. Και αυτές τις εκατόμβες προσφέραμε. Έτσι αγαπάμε εμείς την Ελλάδα, με την καρδιά μας και με το αίμα μας. Άλλο είναι τα λόγια και άλλο οι πράξεις, διότι αυτά τα γεγονότα νομίζω ότι μπορούν να κολλήσουν κάθε συκοφάντη στον τοίχο. Θα σας αναφέρω και άλλο στοιχείο. Αν διαβάσετε το κείμενο της απόφασης της 2ης ολομέλειας του Οκτώβρη του 1951, θα δείτε ότι είναι ένα κείμενο καθαρά πατριωτικό. Ένα δεύτερο κριτήριο για το εάν είμαστε προδότες είναι αυτό: αν είμασταν προδότες στο τέλος δεν θα είχαμε καμιά επιρροή στον λαό και θα παύαμε να υπάρχουμε σαν κόμμα και σαν οργάνωση ενώ το αντίθετο ακριβώς συμβαίνει. Παρ’ όλους τους διωγμούς και τις εκατόμβες δεν σταματάει η επιρροή μας, αντίθετα, πολιτικά τουλάχιστον, μεγαλώνει.
Έπειτα υπάρχει και μια άλλη περίπτωση, το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι, οι οποίοι ανήκουν σε άλλες παρατάξεις και κόμματα, δέχονται να συνεργαστούν σε διάφορες δουλειές και υποθέσεις μαζί μας. Αυτό εν πάση περιπτώσει αποδείχνει ότι και αυτοί δεν πιστεύουν στη γνώμη ότι είμαστε προδότες. Εγώ θα σας πω μερικές περιπτώσεις en passant.
Γνωστότατος Αθηναίος και στέλεχος του Ελληνικού Συναγερμού είχε και έχει ακόμα σχέσεις οικονομικές και δοσοληψίες σοβαρές με την εδώ καθοδήγηση του ΚΚΕ. Επίσης ανώτατος οικονομικός παράγοντας του τόπου, γνωστότατος και «ακράτου εθνικοφροσύνης» είχε έλθει επανειλημμένα σε επαφή μαζί μας για μια σειρά δουλειές. Άλλη περίπτωση. Στέλεχος εθνικόφρονος κόμματος μας έδωσε πέρσι μια έκθεση εμπιστευτική του Μάινορ της Αμερικάνικης Πρεσβείας προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, στην οποία αναφερόταν ότι όλα τα κόμματα είναι ανίκανα και διεφθαρμένα, για να δημοσιευθεί. Κατά τη γνώμη μου τουλάχιστον, αυτό δεν μπορούσε να γίνει παρά με τη συναίνεση της Αμερικάνικης Πρεσβείας. Δεν αναφέρω τέτοια παραδείγματα άλλα, διότι δεν έχουν αξία εάν δεν αναφερθούν ονόματα, όχι που δεν μπορεί κανείς να βρει. Πάντως όλοι αυτοί οι άνθρωποι δεν μας πιστεύουν για προδότες.
ΜΠΕΛΟΓΙΑΝΝΗΣ
Ένα άλλο χαρακτηριστικό γεγονός είναι το ότι δεν μας δικάζουνε για μια υπόθεση για την οποία ουσιαστικά έχουμε ξαναδικαστεί. Στην προηγούμενη δίκη για περίπου 20 κατηγορουμένους μοναδική κατηγορία ήταν ότι έδιναν πληροφορίες, ότι ήταν μια ομάδα πληροφοριών οι Κανελλόπουλος, Παπαγεωργίου, ο περίφημος Βιστάκης, ο ιδιαίτερος του Τσουδερού, ένας άλλος Ζερβογιάννης του υπουργείου Πληροφοριών και πολλοί άλλοι των οποίων δεν θυμάμαι τα ονόματα. Επειδή η πρώτη μέρα της δίκης δεν άφησε καλές εντυπώσεις και στο Στρατοδικείο το ίδιο, γιατί ο κυριότερος μάρτυρας της κατηγορίας δεν είχε φέρει καθόλου αποδείξεις και η δίκη εξελισσόταν σε κωμωδία, τη δεύτερη ημέρα της δίκης ο πρόεδρος του δικαστηρίου εκάλεσε ξανά τον Αγγελόπουλο να φέρει κι άλλες αποδείξεις και προσκομίστηκε ένας φάκελος με φωτοτυπίες, οι οποίες ήταν δελτία πληροφοριών και οι οποίες πρέπει να προσκομιστούν εδώ, πληροφορίες πάσης φύσεως πολιτικές, οικονομικές και ορισμένες και στρατιωτικές, ας τις ονομάσούμε έτσι. Από πού προέρχονταν;
Εδώ λέει ο Κανελλόπουλος στην κατάθεσή του ότι αυτοί ήταν μια παλιά ομάδα η οποία έδινε πληροφορίες (δεν μου το επιτρέψατε ποτέ, άλλως θα το διευκρίνιζα) και τελικά τον Αύγουστο του 1950 ο Παπαγεωργίου, που ήταν επικεφαλής αυτής της ομάδας, λέει πως ο Κανελλόπουλος προτείνει να ξαναφτιάξουν αυτή την ομάδα. Υπήρχαν αντιρρήσεις και δισταγμοί και τελικά παρουσιάζεται κάποιος άλλος ονόματι Γεωργιάδης, ο οποίος προτείνει να τον συνδέσει με το κόμμα. Ο Γεωργιάδης δεν προσκομίστηκε ούτε και στην προηγούμενη δίκη παρ’ ότι κατονομάστηκε ούτε και σ’ αυτή τη δίκη, έστω και ως μάρτυρας τουλάχιστον κατηγορίας. Ο δε Γεωργιάδης, που πρότεινε στον Κανελλόπουλο να τον συνδέσει με το κόμμα, έπαιρνε τα σημειώματα και τα φωτογράφιζε ύστερα η Ασφάλεια. Και δικάζομαι δεύτερη φορά γι’ αυτήν την υπόθεση της ομάδας για την οποία δεν φέρνω καμιά ευθύνη στο κάτω κάτω. Επίσης το πόρισμα αναφέρει ξεκάθαρα ότι αυτοί αποτελούσαν ομάδα κατασκοπείας. Ο προηγούμενος επίτροπος της άλλης δίκης στο κατηγορητήριό του το κύριο σημείο της κατηγορίας του το στήριξε σ’ αυτή την περίφημη πληροφορία, και μάλιστα έκανε υπαινιγμό όχι μόνο για ύπαρξη ασυρμάτων αλλά για το ότι πολύ σύντομα θα καθίσουν και αυτοί που έχουν τους ασυρμάτους στο σκαμνί, διότι ήταν δυο-τρεις ημέρες προτού ανακαλυφθούν οι ασύρματοι. Και όλα τα άλλα που αναφέρθηκαν εδώ, περί σχολίων κ.λπ., υπήρχαν και στην άλλη δίκη, ώστε δεν υπάρχει τίποτα το νεότερο που παρουσιάστηκε τώρα.
Κατέθεσαν εδώ για παράνομο μηχανισμό. Είναι κοινό μυστικό ότι το ΚΚΕ έχει παράνομο μηχανισμό. Ως αρχή του κόμματος αυτό υπάρχει από το 1903, όταν τον πρωτόφτιαξε ο Λένιν και μίλησε για συνδυασμό νόμιμης και παράνομης δουλειάς. Ο παράνομος μηχανισμός είναι μια κατάσταση νόμιμης άμυνας, όταν υπάρχουν νόμοι 509 και άλλα, για να μπορέσει να διατηρηθεί το κόμμα που βρίσκεται στην παρανομία. Το ΚΚΕ εδώ στην Ελλάδα είναι από το 1925 στην παρανομία, από τον καιρό του Πάγκαλου, και έχει σκοπό ο παράνομος μηχανισμός να αναπτύξει τις νόμιμες οργανώσεις ώστε να μπορούν να εκπληρώνουν τον σκοπό τους και σκοπός τους είναι η πάλη του λαού για το ψωμί και για τη λευτεριά του. Γι’ αυτό ακριβώς και η μεγάλη μάχη δίνεται για τον παράνομο μηχανισμό και οι αντίπαλοί μας προσπαθούν να τρομοκρατήσουν όσους δουλεύουν στον παράνομο μηχανισμό.
Εγώ δεν αρνούμαι ότι ήρθα στην Ελλάδα ακριβώς για να εφαρμόσω τη γραμμή του κόμματος. Στο εξωτερικό άλλωστε έμεινα 3-4 μήνες όλους όλους, πάντοτε ήμουν εδώ. Το ζήτημα είναι ποια είναι αυτή η πολιτική, διότι εδώ και από τις δύο πλευρές υπάρχει αντίθεση και παρεξήγηση. Δεν θα αρχίσω να ανατρέχω στο παρελθόν διότι δεν είναι οι αντίπαλοί μας οι αναμάρτητοι που μπορούν να βάλουν τον λίθο εναντίον μας και ξέρουμε καλά πώς προκλήθηκε και ο Δεκέμβριος και ο εμφύλιος πόλεμος και δεν είναι με το μέρος μας το λάθος, το αμάρτημα. Εν πάση περιπτώσει εμείς σταματήσαμε, υποχρεωθήκαμε να σταματήσουμε τον εμφύλιο πόλεμο και διακηρύξαμε ότι από δω και πέρα με όλες μας τις δυνάμεις θα αγωνισθούμε για το ψωμί, για ελευθερίες, δικαιοσύνη και γενική αμνηστία. Μα υπάρχουν πρόσφυγες έξω και αυτοί αποτελούν απειλή για την Ελλάδα και τι θα γίνει; Οι πρόσφυγες είναι αναγκαστικά έξω. Πρώτα πρώτα, δεν είναι σωστό ότι εκπαιδεύονται και γυμνάζονται στρατιωτικά. Εάν πάρετε τα ίδια τα «Στρατιωτικά Νέα», το φύλλο του Γενικού Επιτελείου επανειλημμένα έχει γράψει ότι δουλεύουν «σαν είλωτες» στα διάφορα εργοστάσια, κολχόζ κ.λπ. Επομένως είναι καινούργιο φασούλι το ότι γυμνάζονται για να έρθουν στην Ελλάδα. Η ξενιτιά είναι πικρό πράγμα και ο καθένας απ’ αυτούς νοσταλγεί και θέλει να έρθει στην Ελλάδα. Όλα αυτά που λέγονται είναι συκοφαντίες και ψέματα και θα σας φέρω ένα παράδειγμα. Δημοσιεύθηκαν μερικές φωτογραφίες από Ελληνόπουλα που είχαν ορισμένα πηλήκια στις σχολές που δουλεύουν, σχολές τεχνικές.
Γράφουν οι εφημερίδες ότι αυτά εκπαιδεύονται στρατιωτικά. Ένα σχόλιο όμως στον «Εθνικό Κήρυκα» με τίτλο τα Ελληνόπουλα λέει: «Ο Ραδιοφωνικός Σταθμός των συμμοριτών μεταδίδει ότι παρεχαράχθησαν αι φωτογραφίαι των ελληνοπαίδων που εδημοσιεύθησαν εις τον ημερήσιον Τύπον με στολάς στρατιωτικάς από τα σχολεία της Κομινφόρμ. Ένα από αυτά τα παιδιά, μεταδίδει ο σταθμός, ευρίσκεται πράγματι εις Τσεχοσλοβακίαν, η στολή όμως την οποίαν φέρει δεν είναι στρατιωτική αλλά στολή ανθρακωρύχου, όπως φαίνεται και από τις δυο αξίνες χιαστί που υπάρχουν εις το πηλήκιόν του. Τα Ελληνόπούλα λοιπόν που ευρίσκονται εις τας χώρας του παραπετάσματος ομολογούν οι ίδιοι ότι τα έχουν και εργάζονται κατά τον πλέον σκληρόν τρόπον και νεαραί ακόμα υπάρξεις γίνονται ανθρακωρύχοι διά να δουλέψουν δια τον κόκκινον φασισμόν. Παραδέχονται λοιπόν ότι συμβαίνει ένα τέτοιο πράγμα». Εν πάση περιπτώσει το ζήτημα είναι ότι ούτε ετοιμάζουμε καμιά επίθεση στην Ελλάδα ούτε ποτέ διακηρύξαμε τέτοια πράγματα είτε φανερά είτε κρυφά. Οι πρόσφυγες έξω δουλεύουν για να ζήσουν. Όλοι θέλουν να έρθουν στην Ελλάδα και τα παιδιά και οι μεγάλοι, φθάνει φυσικά να υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες και το κλίμα, που συνίσταται στην άμβλυνση των παθών, όταν σταματήσουν οι έμποροι του μίσους να αναπτύσσουν ακριβώς αυτό το μίσος.
Ένα άλλο σημείο αφορά τις σχέσεις με τις διάφορες χώρες και ειδικά τη Σοβιετική Ένωση. Κάθε κόμμα έχει τη δική του πολιτική και τα αστικά κόμματα δεν είναι απολύτως σύμφωνα στην εξωτερική τους πολιτική· άλλα προσεγγίζουν προς την Αμερική και άλλα αμφιταλαντεύονται μεταξύ Αμερικής και Αγγλίας. Έτσι και εμείς έχουμε την εξωτερική μας πολιτική. Πιστεύουμε ότι αν η Ελλάδα παρασυρθεί σε ένα νέο πόλεμο, ο πόλεμος αυτός μόνον καταστροφές μπορεί να της φέρει και συνεπώς η θέση της είναι να μείνει έξω από κάθε περιπέτεια. Πιστεύουμε επίσης ότι η εξάρτηση από την Αμερική όχι μόνο θα βλάψει την Ελλάδα, αλλά θίγει και την ανεξαρτησία της. Να σας φέρω ένα παράδειγμα. Προχθές περιμέναμε όλοι να δούμε τι θα πει ο Πιουριφόι, σε τέτοιο μάλιστα βαθμό που και ο ίδιος αναγκάστηκε να κάνει δηλώσεις και να πει: (Γράφουν οι εφημερίδες) «…Οι Έλληνες πρέπει να πάψουν να ερωτούν περί των προθέσεων της αμερικάνικης πρεσβείας και ν’ αποφασίσουν οι ίδιοι εάν θέλουν ή όχι την κυβέρνησιν των» («Βήμα» 23/2). Νομίζω ότι δεν χρειάζεται σε τέτοιο βαθμό να δένεται η Ελλάδα από μια μεγάλη δύναμη γιατί ασφαλώς θίγει την ανεξαρτησία της.
Επίσης ένας καινούργιος πόλεμος δεν πρέπει να βρει την Ελλάδα αντίθετη στη Σοβιετική Ένωση, με την οποία δεν μας χωρίζει τίποτα και στο κάτω κάτω της χρωστούμε και τη λευτεριά μας, γιατί αν δεκαπέντε εκατομμύρια Σοβιετικοί εργάτες δεν θυσιάζονταν στον πόλεμο ίσως η Ευρώπη να στέναζε κάτω από την μπότα των Γερμανών. Αυτή είναι η πολιτική που πιστεύουμε ότι πρέπει να ακολουθήσει η Ελλάδα. Και ποιος πιστεύει ότι η πολιτική αυτή είναι προδοτική; Μέσα στο πλαίσιο της πολιτικής αυτής που εξυπηρετεί την Ελλάδα παρακολουθούμε όλες τις εκδηλώσεις της πολιτικής ζωής της χώρας και μας ενδιαφέρουν όλοι οι τομείς της, και ο πολιτικός και ο κοινωνικός και φυσικά και κάθε ενδεχόμενο πολεμικής προετοιμασίας που κάνει η χώρα.
Γενικά μας ενδιαφέρουν όλα τα παρασκήνια της πολιτικής και κοινωνικής ζωής της χώρας. Ένας άλλος πολιτικός που κυκλοφορεί ελεύθερα μπορεί να πάει στου Ζαχαράτου ή στους διαδρόμους της Βουλής και να τα μαθαίνει όλα αυτά. Εμείς που ζούμε παράνομα πρέπει να αναζητήσουμε αναγκαστικά άλλους τρόπους για να μπορέσουμε να μάθουμε ό,τι είναι δυνατόν να μάθουμε και απ’ αυτό ακριβώς προέρχεται και το ενδιαφέρον μας να μαζεύουμε διάφορες πληροφορίες όπως ανέφερα και στην προηγούμενη δίκη, που έδινε πληροφορίες και ο ιδιαίτερος του Τσουδερού και του υπουργού Τύπου κ.λπ. Από του σημείου όμως αυτού μέχρι του να μας κατηγορούν για κατασκοπεία υπάρχει μεγάλη απόσταση. Έχω ένα απόκομμα του «Έθνους» που λέει τα εξής: «Ν. ΥΟΡΚΗ 18/2/52. Κατά τηλεγράφημα των Τάιμς εκ Λευκωσίας Κύπρου θα κατασκευασθεί εις την νήσον αυτήν μεγάλη αμερικανική αεροπορική βάσις, δυναμένη να χρησιμοποιείται από τα καλύτερα των αμερικάνικων βομβαρδιστικών, τα εξακινητήρια «Β 36″. Προσωπικόν εκ 3.000 Αμερικανών θα εγκατασταθεί εις Κύπρον».
Έρχομαι τώρα σε ένα άλλο σημείο. Από την προηγούμενη δίκη ως τη σημερινή ποια νέα στοιχεία προέκυψαν για να μας παραπέμψουν πάλι. Ένα στοιχείο είναι οι ασύρματοι και συγκεκριμένα ότι εγώ είχα τους ασυρμάτους. Πρώτα απ’ όλα για να καθοδηγεί κανείς τους ασυρμάτους προϋποθέτει μιαν επίσκεψη σ’ αυτούς. Η Καλλιθέα δεν λέει τίποτα. Λέει μόνο ο Αργυριάδης ότι πέρασα εγώ κάποτε από εκεί αλλά με αναγνώρισε αργότερα, όταν είδε τις φωτογραφίες στους τοίχους. Με τον Αργυριάδη καθήσαμε μαζί αρκετό καιρό στη φυλακή στην Ακροναυπλία. Δεν νομίζω ότι ήταν ανάγκη να με δει στις φωτογραφίες για να με γνωρίσει. Ίσως να οφείλεται κι αυτό στη δειλία του Αργυριάδη και του αδερφού του, όπως άλλωστε κατατέθηκε.
Ένα άλλο είναι τα ίδια σήματα που «διεβιβάζοντο» στην ηγεσία του κόμματος όπως κατατέθηκε. Αυτά τα πιάσανε στον αέρα και ύστερα αποκρυπτογραφήθηκαν. Και εδώ μένουν πολλά ερωτήματα και ερωτηματικά. Ποιος μπορεί να εγγυηθεί την αλήθεια αυτών των σημάτων, αφού δεν υπάρχει απόδειξη ότι είναι πραγματικά; Μα παρουσιάζουν αληθοφάνεια. Γιατί ο Βαβούδης δεν έκαψε τον κώδικα; Αλλά ας δούμε τώρα τι αληθοφάνεια έχουν τα σήματα. Από όλα όσα ανακοινώθηκαν δεν υπάρχει περίπτωση που το ίδιο το σήμα να αποκαλύψει κάποιο γεγονός. Και η περίπτωση του Μπάτση και σειρά άλλων γεγονότων, όλα αυτά είχαν αποκαλυφθεί και είχαν γραφεί στις εφημερίδες. Επίσης υπάρχουν και ανακρίβειες μέσα. Θα αναφέρω τούτο. Αναφέρθηκε ότι «ο 21 μετεφέρθη στις αρχές Αυγούστου στις φυλακές και από κει μας έστειλε ειδοποίηση να τον βάλουμε υποψήφιο». Εγώ δεν μεταφέρθηκα ποτέ στις φυλακές. Ήμουν απομονωμένος στην Ασφάλεια. Ας κάνουμε την υπόθεση ότι όλα τα σήματα είναι αυθεντικά, γνήσια. Για να δούμε πού μπορεί να στηριχθεί η κατηγορία περί κατασκοπείας. Το γεγονός ότι στέλνονταν στην ηγεσία του κόμματος, αυτό δεν αποτελεί στοιχείο. Θα σας διαβάσω το εξής από την «Καθημερινή». «Ο ηγέτης του γαλλικού κόμματος Μορίς Τορέζ, ο οποίος μετέβη προ έτους και πλέον εις την Ρωσίαν δια να υποβληθεί εις θεραπείαν δια προσβολήν παραλύσεως, κατευθύνει την δράσιν του κόμματός του εις την Γαλλίαν από την Σοβιετικήν Ένωσιν». « Η «Ουμανιτέ» εδημοσίευσεν εις την πρώτη σελίδα της μία συνέντευξιν του Τορέζ με τον γραμματέα του κόμματος Ογκίστ Λεκέρ, ο οποίος λέγει ότι η γενική κατάστασις του Μορίς του επιτρέπει να λαμβάνει ενεργόν μέρος εις την καθοδήγησιν του κόμματός μας».
Έπειτα σε εκατοντάδες σήματα που υπάρχουν στην περίοδο που ήμουν εγώ ελεύθερος μόνον δύο αναφέρονται σε στρατιωτικές πληροφορίες και ελάχιστα άλλα όταν πια εγώ δεν ήμουν έξω. Σε ένα από αυτά αναφέρεται ότι σε ένα ξερονήσι γίνονται έργα και στη συνέχεια αναφέρει ότι ένας όρος της ελληνοτουρκικής συμμαχίας είναι να μην προβάλει η Ελλάδα αξιώσεις για την Κύπρο και γενικά αναφέρεται στις σχέσεις μας με την Τουρκία. Αν λογαριάσει κανείς ότι πριν από λίγες μέρες σε τούρκικη εφημερίδα δημοσιεύθηκε σχετικό άρθρο για την Κύπρο και τα Δωδεκάνησα, δεν νομίζω ότι πρόκειται περί πληροφορίας η οποία έχει στρατιωτική αξία. Σε παρόμοιες πληροφορίες σωστό θα ήταν να αναφέρονται και συντεταγμένες, διότι άλλως δεν έχουν έννοια. Μια δεύτερη πληροφορία είναι εκείνη που λέει ότι στον Αχλαδόκαμπο γίνονται οχυρά. Τι οχυρά να γίνουν εκεί; Μήπως κάναν κανένα κτίριο για να μείνουν οι χωροφύλακες; Μπορεί κανείς να διαπιστώσει αν εκεί γίνονταν οχυρά. Αυτές είναι όλες οι πληροφορίες που υποθέτω ότι δόθηκαν αυτή την περίοδο. Στην προηγούμενη δίκη υπήρχαν περισσότερες πληροφορίες στρατιωτικής φύσης. Αυτή είναι η κατασκοπεία που τόση εκμετάλλευση έγινε από τον εσωτερικό και εξωτερικό Τύπο.
Έρχομαι τώρα σε ένα άλλο θέμα, το θέμα των χρημάτων. Και αν υποθέσει κανείς ότι όλα αυτά που λέει ο Μπάτσης, είναι τελείως ακριβή πρόκειται περί ενός ποσού το οποίον νομίζω ότι το πολύ πολύ δεν περνάει τα τετρακόσια εκατομμύρια σε περίοδο ενάμιση χρόνου. Αν κάνει κανείς έναν υπολογισμό και συγκεκριμένα αν τα συγκρίνει με τα έξοδα τα οποία έχουν τα άλλα κόμματα, θα διαπιστώσει ότι δεν πρόκειται περί μεγάλου ποσού. Σαν παράδειγμα σας αναφέρω τα έξοδα του Πλαστήρα κατά την προεκλογική περίοδο και τα έξοδα του Συναγερμού κατά την περιοδεία του Παπάγου στην Πελοπόννησο που ανήλθαν σε δύο δισεκατομμύρια δραχμές.
Πρόκειται περί μεγάλου ποσού όταν απ’ αυτό διατέθηκαν τόσα χρήματα διά να συντηρηθούν άνθρωποι εξόριστοι και φυλακισμένοι, οικογένειες εξορίστων και για τόσην άλλη παράνομη δουλειά, έντυπο υλικό, προκηρύξεις κ.λπ.; Είναι μια σταγόνα στον ωκεανό. Τώρα από πού προέρχονται αυτά τα χρήματα μπορεί κανείς να το ξέρει. Από εράνους στο εσωτερικό και το εξωτερικό, όπως στη Γαλλία και σε άλλες χώρες. Μπορούσαμε δε να βρούμε και περισσότερα χρήματα και θα σας αναφέρω το εξής: Στο εξωτερικό δουλεύουν τριάντα χιλιάδες πρόσφυγες. Αυτοί αν κάνουν έναν έρανο και διαθέσουν ένα μεροκάματό τους θα μαζευτούν τεσσεράμισι χιλιάδες χρυσές λίρες που θα μπορούσε έτσι να ενισχυθεί το Κομμουνιστικό Κόμμα. Δεν έχω να προσθέσω περισσότερα.
Ο υπουργός των Εσωτερικών είπε ότι η δίκη αυτή θα είναι πολύ διδαχτική. Κατά τη γνώμη μου θα είναι πραγματικά διδαχτική. Το δίδαγμα που θα βγει είναι ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα δεν χτυπιέται με τέτοια μέσα. Όπως απέδειξε η ιστορία του ως τα τώρα έχει βαθιές ρίζες ακατάλυτες, ποτισμένες με αίμα που έχυσε στους αγώνες για την Ελλάδα και τον ελληνικό λαό. Εμείς πιστεύουμε στην πιο σωστή θεωρία που διανοήθηκαν τα πιο προοδευτικά μυαλά της ανθρωπότητας. Και η προσπάθειά μας, ο αγώνας μας είναι να γίνει η θεωρία αυτή πραγματικότητα για την Ελλάδα και τον κόσμο ολόκληρο! Αγαπάμε την Ελλάδα και το λαό της περισσότερο από τους κατηγόρους μας. Το δείξαμε όταν εκινδύνευε η ελευθερία, η ανεξαρτησία και η ακεραιότητά της και ακριβώς αγωνιζόμαστε για να ξημερώσουν στη χώρα μας καλύτερες μέρες χωρίς πείνα και πόλεμο. Για τον σκοπό αυτό αγωνιζόμαστε και όταν χρειαστεί θυσιάζουμε και τη ζωή μας. Πιστεύω ότι δικάζοντάς μας σήμερα, δικάζετε τον αγώνα για την ειρήνη, δικάζετε την Ελλάδα. Δεν έχω τίποτα άλλο να προσθέσω».
Ο Εμφύλιος Πόλεμος που ρήμαξε τη χώρα τελείωσε και ένας απ’ τους πολλούς φυγάδες αγωνιστές της Αριστεράς, ο Νίκος Μπελογιάννης, ο άνθρωπος με το αφοπλιστικό χαμόγελο και το γαρύφαλλο, πρώην λοχαγός του ΕΛΑΣ, επιστρέφει στην Ελλάδα… Με το συνθηματικό όνομα Κώστας κρύβεται στο σπίτι ενός συντρόφου κι έρχεται σ’ επαφή με τον Νίκο Πλουμπίδη, καθώς και με άλλα μέλη του παράνομου Κομμουνιστικού Κόμματος.
Η κυβέρνηση Πλαστήρα, θέλοντας να εδραιώσει τη γαλήνη και να βοηθήσει την ανασυγκρότηση του τόπου, αντιμετωπίζει τους κομμουνιστές με σχετική επιείκεια. Οι στρατιωτικοί και οι μυστικές υπηρεσίες, όμως, με επικεφαλής τον Διευθυντή Ασφαλείας και τον αρχηγό της ΚΥΠ –υπό την άμεση καθοδήγηση του αμερικανού σταθμάρχη της ΣΙΑ και του πρέσβη των ΗΠΑ– δεν βλέπουν με καλό μάτι τις εξελίξεις, ιδιαίτερα όταν το κόμμα του Πλαστήρα ξανακερδίζει τις εκλογές.
Στην προσπάθειά τους να υπονομεύσουν την κυβέρνηση, στήνουν μια «κομμουνιστική συνωμοσία» και δίνουν ευρεία δημοσιότητα στη σύλληψη του Μπελογιάννη και της αγαπημένης του συντρόφου Έλλης Ιωαννίδου, καθώς και μερικών άλλων μελών του ΚΚΕ. Το έκτακτο στρατοδικείο, με συνοπτικές διαδικασίες, τους καταδικάζει σε θάνατο αλλά ο πρωθυπουργός Πλαστήρας αναστέλλει την εκτέλεση της ποινής.
Τους οδηγούν σε νέο, τακτικό στρατοδικείο αυτή τη φορά. Στη δίκη, οι κατηγορούμενοι καταθέτουν ευθαρσώς ότι δεν δικάζονται για τις πράξεις τους αλλά για τις ιδέες τους, κι αρνούνται διαρρήδην το χαλκευμένο κατηγορητήριο. Παρ’όλα αυτά, το δικαστήριο καταδικάζει σε θάνατο οκτώ από τους κατηγορούμενους και οι Αμερικανοί πιέζουν την κυβέρνηση και τον Βασιλιά να μην τους δώσει χάρη.
Ο Πλουμπίδης στέλνει επιστολή, με την οποία διαβεβαιώνει ότι αυτός είναι ο επικεφαλής του παράνομου μηχανισμού του κόμματος και όχι ο Μπελογιάννης, αλλά τόσο οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες, όσο και η εκτός Ελλάδας ηγεσία του ΚΚΕ θεωρούν την επιστολή του πλαστή. Για να μην κινδυνεύσει η ενότητα του κόμματος, οι Μπελογιάννης και Πλουμπίδης δεν δίνουν περαιτέρω έκταση στο γεγονός. Ο πρώτος και τρεις σύντροφοί του οδηγούνται νύχτα στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Κάτω από το δικό του, ονόματα «βαριά« του ελληνικού κινηματογράφου, όπως: Μάνος Κατράκης, Πέτρος Φυσσούν, Κώστας Καζάκος, Αλέκος Αλεξανδράκης, Άγγελος Αντωνόπουλος, Αντώνης Αντωνίου, Βαγγέλης Καζάν και Μίρκα Παπακωνσταντίνου που υποδύθηκε τη σύντροφο του Μπελογιάννη, την Έλλη Παππά.
Ακολουθεί μια συζήτηση αναμνήσεων από το αρχείο του ΑΠΕ-ΜΠΕ, με τον άνθρωπο που ο σκηνοθέτης της ταινίας και εκ των σεναριογράφων Νίκος Τζίμας, (ο άλλος ήταν ο δημοσιογράφος Πότης Παρασκευόπουλος) επέλεξε για να υποδυθεί τον Νίκο Μπελογιάννη.
Κάπως έτσι λοιπόν άρχισαν όλα
Πώς προέκυψε και σας πρότειναν ένα ρόλο με απαιτήσεις τη στιγμή που δεν είχατε ιδέα από ηθοποιία; ρωτάμε τον Φοίβο Γκικόπουλο, ομότιμο καθηγητής σήμερα του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης.
“Τον ρόλο του Μπελογιάννη στην ταινία ήταν να τον παίξει ο Ιταλός ηθοποιός Τζιάν Μαρία Βολοντέ (Gian Maria Volonte), με τον οποίο ο σκηνοθέτης Νίκος Τζίμας είχε υπογράψει συμβόλαιο. Έτσι, έψαχνε έναν μεταφραστή για τα Ιταλικά, κυρίως για το κομμάτι της απολογίας, που ήταν το βασικό τμήμα της ταινίας.
Απευθύνθηκε στο Ιταλικό Ινστιτούτο, απ΄ όπου τον παρέπεμψαν σ΄εμένα. Τότε δίδασκα και στο μεταφραστικό τμήμα του Ιταλικού Ινστιτούτου και ήμουνα και μεταφραστής. Βρεθήκαμε. Μου έδωσε τα κείμενα και μεταξύ αστείου και σοβαρού με λέει: “Α ρε γαμώτο, να σε είχα συναντήσει νωρίτερα. Ποιος Βολοντέ και ξέρω εγώ… Εσύ θα ήσουν ο Μπελογιάννης”.
Στη συνέχεια, ένα βράδυ, έτσι ξαφνικά μου τηλεφωνεί από τη Ρώμη και εν εξάλλω μου λέει: ο Βολοντέ έσπασε το συμβόλαιο γιατί αρρώστησε. Επιστρέφω αύριο στην Ελλάδα και αρχίζουμε τα γυρίσματα. Δεν κατάλαβα του λέω, ποια γυρίσματα;… Θα πάρεις εσύ το ρόλο, μου λέει και επιμένει…
Φθάνοντας στην Ελλάδα μου τηλεφωνεί από το αεροδρόμιο και μου ζητάει να βρεθούμε για να κουβεντιάσουμε. Ήδη η μισή ταινία είχε ολοκληρωθεί. Έλειπαν μόνο οι σκηνές με τον Μπελογιάννη.
Εγώ από την άλλη την ιστορία του Μπελογιάννη την ήξερα. Είχα διαβάσει και το σενάριο και δεν σου κρύβω ότι κάτι μ΄έτρωγε μέσα μου, κάτι με γοήτευε… Με άλλα λόγια: “τραβάτε με κι ας κλαίω” ήταν το θέμα. Τελικά δέχτηκα! Κάπως έτσι λοιπόν άρχισαν όλα”.
Πως νοιώσατε συνειδητοποιώντας ποιοι ήταν οι συμπρωταγωνιστές σας; “Τι να σας λέω…. Το πρώτο που σκέφτηκα ήταν, τι δουλειά έχω εδώ μέσα; Σκεφτόμουν συνέχεια, πως θα αντιδράσουν άραγε όλοι αυτοί οι γνωστοί ηθοποιοί;
Και πως αντέδρασαν; Όλοι τους ήταν άψογοι απέναντί μου. Ά-ψο-γοι! Για παράδειγμα: Εγώ όπως σας είπα δεν είχα διόλου πείρα ηθοποιού. Εκτός από κάτι σχολικές παραστάσεις δεν είχα καμιά άλλη σχέση με ηθοποιία και γυρίσματα ταινιών. Είπαμε να κάνουμε ένα δοκιμαστικό. Το γυρίσαμε με τον Αντώνη Αντωνίου. Ήταν άψογος. Να είναι καλά ο άνθρωπος! Με βοήθησε πολύ. Ο Κατράκης πάλι ήταν συγκλονιστικός. Με ενθάρρυνε. Μου έλεγε συνέχεια: “ μη σταματάς, συνέχισε”. Την ίδια ώρα ο υπεύθυνος φωτογραφίας, ο Νίκος Καβουκίδης, με τις συμβουλές του με βοήθησε πάρα πολύ.
Γενικότερα αυτό που που έχω να πω είναι ότι όλοι οι “συνάδελφοι” (εντός εισαγωγικών) με αντιμετώπισαν με τον καλύτερο τρόπο και με βοήθησαν πολύ”.
Πόσο σας επηρέασε η ενσάρκωση του Νίκου Μπελογιάννη και ό,τι “κουβαλούσε” αυτό το όνομα; “Αν και ήμουν ήδη διαμορφωμένος πολιτικά και δεν ήμουν “ παρθένος” σε τέτοιου είδους επιρροές, μπορώ να πω ότι το έζησα πολύ έντονα. Ειδικά το κομμάτι της απολογίας στο δικαστήριο και βεβαίως της εκτέλεσης. Η φόρτιση ήταν πολύ έντονη. Στο δικαστήριο είχα αποξενωθεί απ΄όσα συνέβαιναν γύρω μου. Πραγματικά ζούσα τη σκηνή…
Συνήθως τα γυρίσματα γίνονται δύο, τρεις ή και περισσότερες φορές, ώσπου ο σκηνοθέτης να μείνει ευχαριστημένος από το αποτέλεσμα. Εγώ, αν και δεν ήμουν επαγγελματίας, έβγαλα τη σκηνή της απολογίας με την πρώτη… Η σκηνή γυρίστηκε ακόμη μία φορά, για παν ενδεχόμενο!”.
Σημαντικό κομμάτι της σημερινής νεολαίας φαίνεται να μην γνωρίζει καν την ύπαρξη του Νίκου Μπελογιάννη.
Αν τους είχατε μπροστά σας, τι θα τους λέγατε; Όχι μόνο σε αυτούς αλλά σε όλους του νέους θα έλεγα να ενσκύψουν στην ιστορία της Ελλάδας, στην ιστορία του τόπου, να μάθουν, να ψάξουν και να έχουν ανοιχτό μυαλό. Να μην εγκλωβίζονται στον κόσμο των ριάλιτι και σε όλη αυτή την πολιτισμική υποβάθμιση…
Μίκης Θεοδωράκης: Συνοικία το όνειρο. Έτος σύνθεσης: 1960 Αθήνα. Μουσική και Τραγούδια για την Ομώνυμη ταινία του Αλέκου Αλεξανδράκη.
Ερμηνεύουν: Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Χρηστάκης, Σαντούρι: Τάσος Διακογιώργης. Μπουζούκι: Λάκης Καρνέζης, Κώστας Παπαδόπουλος.
Το Συνοικία το όνειρο είναι ελληνική δραματική ταινία του 1961 σε σκηνοθεσία Αλέκου Αλεξανδράκη. Το σενάριο γράφτηκε από τον Τάσο Λειβαδίτη και τον Κώστα Κοτζιά. Πρωταγωνιστούν οι Αλέκος Αλεξανδράκης, Μάνος Κατράκης και Αλίκη Γεωργούλη. Θεωρείται μία από τις πρώτες ελληνικές νεορεαλιστικές ταινίες.
Μια αυθεντικά νεορεαλιστική ταινία, η οποία καταγράφει με συγκινητική ειλικρίνεια την αληθινή, μακριά από τα πλατό της Finos Film, αθηναϊκή πραγματικότητα του ’60. Το «Βρέχει στη φτωχογειτονιά» με τη φωνή του Μπιθικώτση αποτυπώνει γλαφυρά όλη την απελπισία της, μα το αισιόδοξο φινάλε ανοίγει μια χαραμάδα ελπίδας. Η ταινία ξεσήκωσε αντιδράσεις και απαγορεύτηκε για μικρό διάστημα, ο Αλεξανδράκης δεν ξανακάθισε πίσω από την κάμερα, όμως το ελληνικό σινεμά και η ενηλικίωσή του του χρωστάνε ακόμη πολλά.
Μια φτωχογειτονιά της Αθήνας, ο Ασύρματος, είναι το κέντρο του κόσμου για τους ανθρώπους που ζουν εκεί και προσπαθούν με κάθε τρόπο να ξεφύγουν απ’ τη φτώχεια και την ανέχεια. Ένας άρτι αποφυλακισμένος νέος, ο Ρίκος (Αλέκος Αλεξανδράκης), προσπαθεί να βγάλει χρήματα, την ίδια στιγμή που η αγαπημένη του, η Στέφη (Αλίκη Γεωργούλη), βλέπει άλλους άνδρες και ο πατέρας της, ο Νεκροφόρας (Μάνος Κατράκης), προσπαθεί να συνεισφέρει στα οικονομικά της οικογένειας. Ο Ρίκος θα σκαρφιστεί μια δουλειά, αλλά θα ξοδέψει τα συγκεντρωμένα χρήματα πριν καταφέρει να τη βάλει σε εφαρμογή. Ως αποτέλεσμα ένας από τους «συνεταίρους» του (Αλέκος Πέτσος) θα αυτοκτονήσει, αφήνοντας στη μοίρα της την έγκυο γυναίκα του, την Ελένη (Αλέκα Παΐζη). Ο Ρίκος, η αγαπημένη του και ο πατέρας της, ηττημένοι και απογοητευμένοι εξαιτίας των προσδοκιών που δεν ευοδώθηκαν ποτέ, θα αναγκαστούν να συμβιβαστούν με την ωμή πραγματικότητα.
Εκτός από το σπουδαίο καστ που συμμετείχε, όπως ο Μάνος Κατράκης και η Σαπφώ Νοταρά, η ταινία είχε επίσης την τύχη να επιμεληθεί μουσικά από τον Μίκη Θεοδωράκη. Το τραγούδι «Βρέχει στη φτωχογειτονιά» έγραψε ιστορία όπως και η ίδια η ταινία άλλωστε. Όσο και αν κυνηγήθηκε τιμήθηκε με δύο βραβεία στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Ποια είναι η συνοικία, τελικά, στην οποία έγιναν τα γυρίσματα της ταινίας; Ο Αλέκος Αλεξανδράκης επέλεξε την περιοχή του Ασύρματου, κοντά στα Άνω Πετράλωνα.
Μίκης Θεοδωράκης: Όμορφη Πόλη. Έτος σύνθεσης: 1961. Αθήνα, Παρίσι.
Συμμετέχουν: Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Ντόρα Γιαννακοπούλου, Αντρέας Ντούζος, Άννα και Μαρία Καλουτά,
Λάκης Καρνέζης. Κώστας Παπαδόπουλος μπουζούκι.
Λαϊκή Ορχήστρα υπό την διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη.
Χορωδία, υπό την διεύθυνση του Μάνου Λοΐζου.
Ποίηση: Δημήτρη Χριστοδούλου, Ερρίκου Θαλασσινού, Μπόστ, Άκου Δασκαλόπουλου
Σύνθεση: 1961-62, Αθήνα-Παρίσι.
Για την επιθεώρηση – θέατρο «Πάρκ», καλοκαίρι 1962 σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κακογιάννη
κείμενα Μπόστ
Ηχογράφηση: καλοκαίρι 1962, Ντόρα Γιαννακοπούλου, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Ανδρέας Ντοΰζος (ΣΕΡΕΝΑΤΑ), ‘Αννα και Μαρία Καλουτά (ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ)
Τραγούδια:
ΣΕΡΕΝΑΤΑ
ΜΠΟΥΡΝΑΖΙ
ΟΤΑΝ ΜΕ ΔΕΙΤΕ ΝΑ ΜΙΛΩ
ΕΚΕΙΝΟΣ ΠΟΤ ΜΑΣ ΧΑΘΗΚΕ
ΘΛΙΜΜΕΝΗ ΜΑΤΙΑ
ΤΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ
ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ
ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ
ΝΑΝΟΥΡΙΣΜΑ
ΜΕΣΑ ΣΤΑ ΜΑΥΡΑ ΣΟΥ ΜΑΛΛΙΑ
ΤΗΣ ΞΕΝΙΤΙΑΣ
ΤΟΥ ΧΑΡΟΥ
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ (Ορχηστρικό)
2. ΣΕΡΕΝΑΤΑ
Μένιος Μποστατζόγλου
Πτωχός εγώ, πτωχή κι εσύ,
πτωχή κι η γειτονιά σου,
πτωχά τα ρούχα που φορώ
και τα ενδύματά σου.
Αλλά παρά τον πτωχισμόν
και που στερείσαι προίκας,
επιφυλάσσω δι’ εσέ
καλύτερας συνθήκας.
Χειμώνας, θέρος, άνοιξις
κι όλων των εποχών
καθώς και το φθινόπωρον
που πίπτουν των βροχών.
Θα κάνω παν το δυνατόν
δια να σε αποκτήσω
και οποιαδήποτε δουλειά
νά ‘ρθω να σε ζητήσω.
Μη με ποτίζεις στεναγμοί
προ της κλειστής σου θύρας
και μου πετάς γι’ ανταμοιβή
ογκώδεις ποτιστήρας.
3. ΟΤΑΝ ΜΕ ΔΕΙΤΕ ΝΑ ΜΙΛΩ
Δημήτρης Χριστοδούλου
Όταν με δείτε να μιλώ
μ’ ένα χαμένο ουρανό
μ’ ένα σφαγμένο αστέρι
είναι που με πονάει βαθιά
αυτό που πήρε ο άνεμος
κι εκείνο που θα φέρει
Όταν με δείτε να ρωτώ
πού πάνε τα μικρά πουλιά
πού πάει το περιστέρι
είναι που με πονάει βαθιά
αυτό που πήρε ο άνεμος
κι εκείνο που θα φέρει
4. ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ
Ερρίκος Θαλασσινός
Φεγγάρι στρογγυλό ταψί
στο ράφι του σπιτιού μας,
που καθρεφτίζεις τις χαρές,
τις πίκρες και τις συμφορές,
βοτάνι του καημού μας.
Φεγγάρι, τόπι του παιδιού,
του κήπου πορτοκάλι,
πρώτο λυχνάρι του χωριού
συντρόφι του παλικαριού
της μάνας προσκεφάλι.
Φεγγάρι κάτσε στην αυλή,
ρακί να σε φιλέψω,
το μυστικό μου να σου πω
πως το κορίτσι π’ αγαπώ
απόψε θα το κλέψω.
5. ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΞΕΝΗΤΙΑΣ
(ΦΕΓΓΑΡΙ ΜΑΓΙΑ ΜΟΥ ‘ΚΑΝΕΣ)
Ερρίκος Θαλασσινός
Φεγγάρι μάγια μου ‘κανες
και περπατώ-
και περπατώ στα ξένα
είναι το σπίτι ορφανό-
ορφανό
αβάσταχτο το δειλινό
και τα βουνά-
και τα βουνά, και τα βουνά κλαμένα
Στείλε ουρανέ μου ένα πουλί
να πάει στη μάνα υπομονή
Στείλε ουρανέ μου ένα πουλί
ένα χελι-
ένα χελιδονάκι,
να πάει να χτίσει τη φωλιά-
αχ τη φωλιά
στου κήπου την κορομηλιά
δίπλα στο μπα-
δίπλα στο μπα, δίπλα στο μπαλκονάκι
Στείλε ουρανέ μου ένα πουλί
να πάει στη μάνα υπομονή
Να πάει στη μάνα υπομονή
δεμένη στο-
δεμένη στο μαντίλι
προικιά στην αδερφούλα μου-
αδελφούλα μου
και στη γειτονοπούλα μου
γλυκό φιλί-
γλυκό φιλί, γλυκό φιλί στα χείλη
Στείλε ουρανέ μου ένα πουλί
να πάει στη μάνα υπομονή
6. ΝΑΝΟΥΡΙΣΜΑ
Ερρίκος Θαλασσινός
Μωρό στην κούνια η μάνα του
του περνάει του δράκου βέρα
να μη σκιαχτεί μη φοβηθεί
του Τούρκου τη φοβέρα.
Ξέρει τους χρόνους δίσεχτους
και βάνει του αρραβώνα
να τον γλιτώνει από βοριά
κι από κακό χειμώνα.
Ένας δεν είναι μήτε δυο
μοιρολογούν και κλαίνε
τον κύρη σου εκρεμάσανε
κοιμήσου μου αντρειωμένε.
Για να σε πάρει τ’ όνειρο
και να σε ταξιδέψει
να μη σου γιάνει την πληγή
το ντέρτι μη στερέψει.
Νά ‘χεις τις ρίζες του καημού
ραγιάς γεννήθης γιε μου
μη μεγαλώσεις μου ραγιάς
αϊτέ μονάκριβέ μου.
Στην κούνια βάνω δίπλα μου
μπροστά μου η άγια πύλη
βάνω τα δώρα του Χριστού
σταυρό και καριοφίλι.
7. ΜΕΣΑ ΣΤΑ ΜΑΥΡΑ ΣΟΥ ΜΑΛΛΙΑ
Στίχοι: Χριστοφίλη
Στη γειτονιά του φεγγαριού
βγήκα να σεργιανίσω
να ιδώ τα μάτια τ’ ουρανού
τα χείλη να φιλήσω.
Μέσα στα μαύρα σου
κυρά μου τα μαλλιά
φωλιάζουν άστρα,
φωλιάζουν άστρα
κι ανοιξιάτικα πουλιά.
Μες στην καρδιά μου
ένα πουλί
δεν βλέπεις πως σπαράζει
κι αν κελαηδεί
κι αν κελαηδεί
το λιώνει το μαράζι.
Είσαι πριγκίπισσα σωστή
και προίκα σου τα μάτια
η αρχοντιά δεν κατοικεί
μες στα χρυσά παλάτια.
8. ΚΑΗΜΟΣ
Δημήτρης Χριστοδούλου
Είναι μεγάλος ο γιαλός
είναι μακρύ το κύμα
είναι μεγάλος ο καημός
κι είναι πικρό το κρίμα
Ποτάμι μέσα μου πικρό
το αίμα της πληγής σου
κι από το αίμα πιο πικρό
στο στόμα το φιλί σου
Δεν ξέρεις τι ‘ναι παγωνιά
βραδιά χωρίς φεγγάρι
να μη γνωρίζεις ποια στιγμή
ο πόνος θα σε πάρει
Ποτάμι μέσα μου πικρό
το αίμα της πληγής σου
κι από το αίμα πιο πικρό
στο στόμα το φιλί σου
9. ΕΚΕΙΝΟΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΧΑΘΗΚΕ
Δημήτρης Χριστοδούλου
Εκείνος που μας χάθηκε
μην είναι μέσα στο κρασί
μην είναι μέσα στο φιλί
και στ’ άγιο μεσημέρι
μην είναι αυτός ο άνεμος
που μας μιλάει βαθιά
μην είναι αυτός ο άνεμος
μην είναι ποιος το ξέρει.
Εκείνος που μας έφυγε
μην είναι μες στην άνοιξη
μέσα σε σύννεφα βαριά
μην είναι πρωτοβρόχι
μην είναι μέσα στις ιτιές
και στα πικρά τραγούδια
μην είν’ ο χτύπος της καρδιάς
κι η ρίζα στα λουλούδια.
Δάκρυ δάκρυ θα τον βρούμε
το χαμένο ουρανό
πόνο πόνο θα τον πούμε
τον θαμμένο μας καημό.
10. ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ
Ερρίκος Θαλασσινός
Φεγγάρι μου
χρυσό φλουρί
στης νύφης το γιορντάνι
απόψε τα μεσάνυχτα
τα ουράνια είν’ ορθάνοιχτα
κι ο χάρος θα πεθάνει.
Απόψε σκύβει
ο ουρανός
στης νιόνυφης το στρώμα
η γης ρουφά χρυσή βροχή
και σμίγει μέλι και κρασί
μέσ’ του γαμπρού το στόμα.
Λάμπει το ρόδι
στην αυλή
στη σκάφη το ζυμάρι
και περπατούν λεβέντικα
η νύφη πετροπέρδικα
αϊτός το παλικάρι.
11. ΤΟΥ ΧΑΡΟΥ
Ερρίκος Θαλασσινός
Του Χάρου η μάνα κάθισε
σε δρόμο κι ανηφόρι
κι απ’ τον πολύ αναστεναγμό,
πήραν τα σπίτια μαρασμό
τα δέντρα ξεροβόρι.
Στέλνει γραφή στην Παναγιά
και στον μονογενή της
τρακόσιοι πάνε συνοδειά
και χίλιοι εκράτουν τα σπαθιά
πού ‘χαν οι λογισμοί της.
Μα η Παναγιά κεντάει πουλιά
σε μαρμαρένια βρύση
κι ο γιος της της χαμογελά.
Του Χάρου η μάνα δε μιλά,
δε θα ξαναμιλήσει.
12. ΘΛΙΜΜΕΝΗ ΜΑΤΙΑ
Δημήτρης Χριστοδούλου
Τι έγινε το σύννεφο;
Τι έγινε ο κεραυνός;
Τι έγινε ο κεραυνός;
Τι έγινε ο πόνος;
Και τώρα πας χωρίς φωνή.
Εδώ στην άκρη του καιρού.
Εδώ στην άκρη του καιρού
και πίσω σου ο πόνος.
Θλιμμένη ματιά
θλιμμένη φωνή
η ζωή μου πεθαίνει
κάθε πρωί.
Εσύ ήσουν από όνειρο
εσύ ήσουν από άνοιξη
κι απ’ της ελπίδας το θυμό
για που πηγαίνεις μόνος;
Σε περιμένει η θάλασσα
σε περιμένει όλη η γη
σε περιμένουν τα νερά
κι όλα τα περιστέρια.
Δώσ’ τους λοιπόν παρηγοριά.
Δώσ’ τους ξανά την άνοιξη.
Δώσ’ τους ξανά την άνοιξη.
Δώσ’ τους ξανά τ’ αστέρια.
13. ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ
Ερρίκος Θαλασσινός
Φεγγάρι κρύψου στο βουνό
κατέβα απ’ το μπαλκόνι
να κοιμηθεί ο γιόκας μου
πού ‘χει δουλειά στ’ αλώνι.
Το χώμα θέλει σκάψιμο
τ’ αμπέλι θέλει χέρια
θέλει η ελιά μέση γερή
το κλάδεμα μαχαίρια.
Θέλει τραγούδι ο τρυγητός
από δροσάτα χείλη
θέλουν τα χείλια φίλημα
κόψιμο τα σταφύλια.
Η μάνα κάνει το παιδί
κι η βρύση το πλατάνι
κι ο ιδρώτας του παλικαριού
στο μέτωπο στεφάνι.
14. ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΧΟΡΟΣ
(Ορχηστρικό)
Η Λεωφόρος Αλεξάνδρας ξέρει από… ντέρμπι. Μόνο που αυτή τη φορά το ντέρμπι ήταν θεατρικό και δεν παίχτηκε στο ιστορικό γήπεδο, αλλά λίγο πιο κάτω, στο Πεδίον του Άρεως και ήταν θεατρικό.
Βρισκόμαστε στα 1962, είναι καλοκαίρι, οι Μίκης Θεοδωράκης και Μάνος Χατζιδάκις διαγκωνίζονται για τον τίτλο του κορυφαίου και – τι σύμπτωση; – έχουν την ίδια έμπνευση: Να… αναβαθμίσουν την επιθεώρηση!
Ο Μάνος ανέβασε στο «Μετροπόλιταν» την «Οδό Ονείρων» και ο Μίκης στο γειτονικό «Παρκ» την «Όμορφη Πόλη».
Και οι δύο επιστράτευσαν όλα τα… βαριά όπλα.
Ο Μάνος Αλέξη Σολωμό, Μίνω Αργυράκη, Δημήτρη Χορν.
Ο Μίκης τον Μιχάλη Κακογιάννη, τον Γιάννη Μποστατζόγλου (Μποστ), τον Βασίλη Φωτόπουλο για τη σκηνογραφία.
Η… μάχη αφορούσε και τους δύο πιο πετυχημένους θεατρώνες εκείνη την εποχή που στο κάτω έβαζαν και τα λεφτά. Ο Θόδωρος Κρίτας ήταν ο αρωγός του Μίκη, ο Γιάννης Χέλμης του Μάνου.
Η θεατρική Αθήνα κρατούσε την ανάσα της περιμένοντας τη μεγάλη θεατρική μάχη.
Μόνο που η καλή μέρα από την αρχή φαίνεται. Η ομάδα Θεοδωράκη ήθελε να προλάβει τους… αντιπάλους της, να ξεκινήσει πρώτη και όρισε την πρεμιέρα για τις 8 Ιουνίου.
Στο περιοδικό «Ταχυδρόμος» οι συντελεστές της παράστασης ευχήθηκαν Καθένας με τον τρόπο του το «καλή επιτυχία…
Οι πρωτοτυπίες άρχιζαν από την μαρκίζα. Δεν υπήρχαν φωτεινές επιγραφές με τους «σταρ» της παράστασης, αλλά μια σύνθεση του Μποστ με ένα τρενάκι στο οποίο βρίσκονταν όλοι οι δημιουργοί.
Στην τελική πρόβα ήταν προσκεκλημένοι δημοσιογράφοι κι ένας… απρόσκλητος επισκέπτης, ο Δημήτρης Χορν πρωταγωνιστής στην επιθεώρηση του θεάτρου Παρκ.
Έγιναν και δηλώσεις από τους συντελεστές της παράστασης. Διαβάζουμε στην «Μεσημβρινή»:
Μόνο που ο καιρός δεν ήταν σύμμαχος. Πριν την παράσταση άρχισε να βρέχει. Κάποια στιγμή η βροχή σταμάτησε, η παράσταση άρχισε, αλλά πριν ολοκληρωθεί το πρώτο μέρος η βροχή επέστρεψε πιο δυνατή τρέποντας σε φυγή τους θεατές.
«Γούρι, γούρι», είπαν πολλοί.
Η πρεμιέρα δόθηκε την επομένη και καταγράφηκε από τα «Ελληνικά Επίκαιρα»
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
δεν θα πάψεις ούτε στιγμή ν’ αγωνίζεσαι για την ειρήνη και για το δίκιο.
Θα βγεις στους δρόμους, θα φωνάξεις, τα χείλια σου θα
ματώσουν απ’ τις φωνές
το πρόσωπό σου θα ματώσει από τις σφαίρες — μα ούτε βήμα πίσω.
Κάθε κραυγή σου μια πετριά στα τζάμια των πολεμοκάπηλων
Κάθε χειρονομία σου σα να γκρεμίζεις την αδικία.
Και πρόσεξε: μη ξεχαστείς ούτε στιγμή.
Έτσι λίγο να θυμηθείς τα παιδικά σου χρόνια
αφίνεις χιλιάδες παιδιά να κομματιάζονται την ώρα που παίζουν ανύποπτα στις πολιτείες
μια στιγμή αν κοιτάξεις το ηλιοβασίλεμα
αύριο οι άνθρωποι θα χάνουνται στη νύχτα του πολέμου
έτσι και σταματήσεις μια στιγμή να ονειρευτείς
εκατομμύρια ανθρώπινα όνειρα θα γίνουν στάχτη κάτω απ’ τις οβίδες.
Δεν έχεις καιρό
δεν έχεις καιρό για τον εαυτό σου
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
μπορεί να χρειαστεί ν’ αφίσεις τη μάνα σου, την αγαπημένη
ή το παιδί σου.
Δε θα διστάσεις.
Θ’ απαρνηθείς τη λάμπα σου και το ψωμί σου
θ’ απαρνηθείς τη βραδινή ξεκούραση στο σπιτικό κατώφλι
για τον τραχύ δρόμο που πάει στο αύριο.
Μπροστά σε τίποτα δε θα δειλιάσεις κι ούτε θα φοβηθείς.
Το ξέρω, είναι όμορφο ν’ ακούς μια φυσαρμόνικα το βράδι,
να κοιτάς έν’ άστρο, να ονειρεύεσαι
είναι όμορφο σκυμένος πάνω απ’ το κόκκινο στόμα της αγάπης σου
να την ακούς να σου λέει τα όνειρά της για το μέλλον.
Μα εσύ πρέπει να τ’ αποχαιρετήσεις όλ’ αυτά και να ξεκινήσεις
γιατί εσύ είσαι υπεύθυνος για όλες τις φυσαρμόνικες του κόσμου, για όλα τ’ άστρα, για όλες τις λάμπες και για όλα τα όνειρα
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
μπορεί να χρειαστεί να σε κλείσουν φυλακή για είκοσι ή και περισσότερα χρόνια
μα εσύ και μες στη φυλακή θα θυμάσαι πάντοτε την άνοιξη,
τη μάνα σου και τον κόσμο.
Εσύ και μες απ’ το τετραγωνικό μέτρο του κελλιού σου
θα συνεχίζεις τον δρόμο σου πάνω στη γη.
Κι’ όταν μες στην απέραντη σιωπή, τη νύχτα
θα χτυπάς τον τοίχο του κελλιού σου με το δάχτυλο
απ’ τ’ άλλο μέρος του τοίχου θα σου απαντάει η Ισπανία.
Εσύ, κι ας βλέπεις να περνάν τα χρόνια σου και ν’ ασπρίζουν τα μαλλιά σου
δε θα γερνάς.
Εσύ και μες στη φυλακή κάθε πρωί θα ξημερώνεσαι πιο νέος
Αφού όλο και νέοι αγώνες θ’ αρχίζουνε στον κόσμο
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
θα πρέπει να μπορείς να πεθάνεις ένα οποιοδήποτε πρωινό.
Αποβραδίς στην απομόνωση θα γράψεις ένα μεγάλο τρυφερό γράμμα στη μάνα σου
θα γράψεις στον τοίχο την ημερομηνία, τ’ αρχικά του ονόματός σου και μια λέξη: Ειρήνη
σα να ’γραφες όλη την ιστορία της ζωής σου.
Να μπορείς να πεθάνεις ένα οποιοδήποτε πρωινό
να μπορείς να σταθείς μπροστά στα έξη ντουφέκια
σα να στεκόσουνα μπροστά σ’ ολάκαιρο το μέλλον.
Να μπορείς, απάνω απ’ την ομοβροντία που σε σκοτώνει
εσύ ν’ ακούς τα εκατομμύρια των απλών ανθρώπων που τραγουδώντας πολεμάνε για την ειρήνη.
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.
[πηγή: Τάσος Λειβαδίτης, Ποίηση, Κέδρος, Αθήναι 21979, σ. 121-124]
Εμείς θελήσαμε με το τραγούδι μας αλλά και με την στάση μας, να πούμε στο λαό ότι αυτός είναι το κέντρο της ζωής, η φύτρα της ζωής, πηγή κάθε ωραίου και αληθινού. Να πούμε στο Νέο Έλληνα ότι είναι κληρονόμος μιας βαριάς αλλά μεστής από χυμούς αλήθειας και ομορφιάς Εθνικής κληρονομιάς, φτάνει να την πάρει στα χέρια του να γίνει υπεύθυνος και να προχωρήσει.
Το “Zorba the Greek Ballet” είναι μια διάσημη χορευτική προσαρμογή της ιστορίας του Αλέξη Ζορμπά, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1988 στο Ρωμαϊκό θέατρο Αρένα της Βερόνα από τον Μίκη Θεοδωράκη μεταφέροντας στη σκηνή τη ζωντάνια, το πάθος και τη φιλοσοφία ζωής του Αλέξη Ζορμπά.
Η μουσική του σπουδαίου Έλληνα συνθέτη για το “Zorba the Greek Ballet” – ήδη γνωστή από την ταινία “Zorba the Greek- ενσωματώνει παραδοσιακούς ελληνικούς χορούς, μεταφέρει τη ζωντάνια και τη φιλοσοφία της ελληνικής ψυχής και επιτρέπει στο κοινό να βιώσει την ιστορία με έναν νέο, δυναμικό τρόπο.
Η χορογραφία του μπαλέτου από τον Lorca Massine, συνδυάζει κλασικά και σύγχρονα στοιχεία μπαλέτου με παραδοσιακούς ελληνικούς χορούς. Ο Ζορμπάς και οι υπόλοιποι χαρακτήρες ζωντανεύουν στη σκηνή μέσα από έντονες κινήσεις και συγκινητικές εκφράσεις που αναδεικνύουν τα συναισθήματα και τις φιλοσοφικές αναζητήσεις του έργου.
Το μπαλέτο “Zorba the Greek” μετρά περίπου 5000 παραστάσεις, έχει παρουσιαστεί σε πολλά μεγάλα θέατρα και φεστιβάλ σε όλο τον κόσμο και έχει λάβει ενθουσιώδεις κριτικές για τον τρόπο που συνδυάζει την ελληνική παράδοση με τη διεθνή καλλιτεχνική σκηνή.
Μίκης θεοδωράκης
Η παράσταση καταφέρνει να αποδώσει τη φιλοσοφία ζωής του Ζορμπά και να επαναφέρει το πνεύμα του Νίκου Καζαντζάκη και του Μίκη Θεοδωράκη στη σύγχρονη εποχή, με τρόπο που αντηχεί με το κοινό κάθε ηλικίας και πολιτισμικού υπόβαθρου
Η ιστορία του Αλέξη Ζορμπά είναι μια από τις πιο γνωστές και αγαπημένες στην ελληνική λογοτεχνία. Το μυθιστόρημα του Καζαντζάκη “Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά”, κυκλοφόρησε το 1946 και αφηγείται την ιστορία μιας μοναδικής φιλίας που αναπτύσσεται ανάμεσα σε έναν μορφωμένο και συγκρατημένο συγγραφέα και έναν απερίσκεπτο, ελεύθερο και γεμάτο πάθος Έλληνα εργάτη, τον Αλέξη Ζορμπά.
Zorba The Greek BalletMassimo Radicchi©
Το έργο αυτό έγινε παγκοσμίως γνωστό μέσα από τη θεατρική και κινηματογραφική του μεταφορά, με αποκορύφωμα την ταινία “Zorba the Greek” του 1964 με τον Άντονι Κουίν στον ομώνυμο ρόλο. Ο ρόλος του Κουίν ως Αλέξης Ζορμπάς παραμένει αξεπέραστος, και η ερμηνεία του στο Zorba the Greek έχει μείνει ως σύμβολο της ελευθερίας και της αυθεντικότητας, εμπνέοντας γενιές θεατών παγκοσμίως. Στην ίδια ταινία το δικό της στίγμα άφησε η Ειρήνη Παπά στον ρόλο της Μαρίνας.
ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ – ΚΕΙΜΕΝΟ – ΙΣΤΟΡΙΑ
Ένα από τα μνημειώδη έργα της νεώτερης ελληνικής Γραμματείας. Το έργο έχει απασχολήσει πάρα πολύ την ελληνική αλλά και την ξένη κριτική (είναι το πιο πολυμεταφρασμένο έργο του Ελύτη, ιδίως μετά το βραβείο Νομπελ του 1979). Ταυτόχρονα έχει γίνει προσφιλές στο ευρύ κοινό, με τη βοήθεια της μελοποίησης αποσπασμάτων του από τον Μίκη Θεοδωράκη, αλλά και μέσα από διαδικασίες που έχουν να κάνουν με τις περιπέτειες του ελληνικού δημόσιου βίου κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Αναμφισβήτητα η εκτενής αυτή ποιητική σύνθεση του Ελύτη έρχεται να προστεθεί σε ανάλογες μεγαλόπνοες ποιητικές συνθέσεις της ελληνικής ποίησης του αιώνα μας, όπως «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου» του Κωστή Παλαμά ή «Ο Πρόλογος στη Ζωή» του Αγγέλου Σικελιανού.
Πώς γράφτηκε το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ
Δέκα χρόνια μετά την έκδοση του έργου, ο ποιητής θα εμπιστευθεί στον Γ. Π. Σαββίδη κάποιες σημειώσεις που εξηγούν το πώς δημιουργήθηκε το «Άξιον Εστί».
«Όσο κι αν μπορεί να φανεί παράξενο, την αρχική αφορμή να γράψω το ποίημα μου την έδωσε η διαμονή μου στην Ευρώπη τα χρόνια του ’48 με ’51. Ήταν τα φοβερά χρόνια όπου όλα τα δεινά μαζί – πόλεμος, κατοχή, κίνημα, εμφύλιος – δεν είχανε αφήσει πέτρα πάνω στη πέτρα. Θυμάμαι την μέρα που κατέβαινα να μπω στο αεροπλάνο, ένα τσούρμο παιδιά που παίζανε σε ένα ανοιχτό οικόπεδο. Το αυτοκίνητό μας αναγκάστηκε να σταματήσει για μια στιγμή και βάλθηκα να τα παρατηρώ. Ήτανε κυριολεκτικά μες τα κουρέλια. Χλωμά, βρώμικα, σκελετωμένα με γόνατα παραμορφωμένα, με ρουφηγμένα πρόσωπα. Τριγυρίζανε μέσα στις τσουκνίδες του οικοπέδου ανάμεσα σε τρύπιες λεκάνες και σωρούς σκουπιδιών. Αυτή ήταν η τελευταία εικόνα που έπαιρνα από την Ελλάδα. Και αυτή, σκεπτόμουνα, ήταν η μοίρα του Γένους που ακολούθησε το δρόμο της Αρετής και πάλαιψε αιώνες για να υπάρξει.
Πριν περάσουν 24 ώρες περιδιάβαζα στο Ουσί της Λωζάννης, στο μικρό δάσος πλάι στη λίμνη. Και ξαφνικά άκουσα καλπασμούς και χαρούμενες φωνές. Ήταν τα Ελβετόπαιδα που έβγαιναν να κάνουν την καθημερινή τους ιππασία. Αυτά που από πέντε γενεές και πλέον, δεν ήξεραν τι θα πει αγώνας, πείνα, θυσία. Ροδοκόκκινα, γελαστά, ντυμένα σαν πριγκιπόπουλα, με συνοδούς που φορούσαν στολές με χρυσά κουμπιά, περάσανε από μπροστά μου και μ’ άφησαν σε μια κατάσταση που ξεπερνούσε την αγανάκτηση. Ητανε δέος μπροστά στην τρομακτική αντίθεση, συντριβή μπροστά στην τόση αδικία, μια διάθεση να κλάψεις και να προσευχηθείς περισσότερο, παρά να διαμαρτυρηθείς και να φωνάξεις. Ητανε η δεύτερη φορά στη ζωή μου – η πρώτη ήτανε στην Αλβανία – που έβγαινα από το ατόμό μου, και αισθανόμουν όχι απλά και μόνο αλληλέγγυος, αλλά ταυτισμένος κυριολεκτικά με τη φυλή μου. Και το σύμπλεγμα κατωτερότητας που ένιωθα, μεγάλωσε φτάνοντας στο Παρίσι. Δεν είχε περάσει πολύς καιρός από το τέλος του πολέμου και τα πράγματα ήταν ακόμη μουδιασμένα. Όμως τι πλούτος και τι καλοπέραση μπροστά σε μας! Και τι μετρημένα δεινά επιτέλους μπροστά στα ατελείωτα τα δικά μας!
Δυσαρεστημένοι ακόμα οι Γάλλοι που δεν μπορούσαν να ‘χουν κάθε μέρα το μπιφτέκι και το φρέσκο τους βούτυρο, δυσανασχετούσανε. Υπάλληλοι, σωφέρ, γκαρσόνια, με κοιτάζανε βλοσυρά και μου λέγανε: εμείς περάσαμε πόλεμο Κύριε! Κι όταν καμμιά φορά τολμούσα να ψιθυρίσω ότι ήμουν Ελληνας κι ότι περάσαμε κι εμείς πόλεμο με κοιτάζανε παράξενα: α, κι εσείς έ; Καταλάβαινα ότι ήμασταν αγνοημένοι από παντού και τοποθετημένοι στην άκρη-άκρη ενός χάρτη απίθανου. Το σύμπλεγμα κατωτερότητας και η δεητική διάθεση με κυρίευαν πάλι. Ξυπνημένες μέσα παλαιές ενστικτώδεις διαθέσεις άρχισαν να αναδεύονται και να ξεκαθαρίζουν.
Η παραμονή μου στην Ευρώπη με έκανε να βλέπω πιο καθαρά το δράμα του τόπου μας. Εκεί αναπηδούσε πιο ανάγλυφο το άδικο που κατάτρεχε τον ποιητή. Σιγά-σιγά αυτά τα δύο ταυτίστηκαν μέσα μου. Το επαναλαμβάνω, μπορεί να φαίνεται παράξενο, αλλά έβλεπα καθαρά ότι η μοίρα της Ελλάδας ανάμεσα στα άλλα έθνη ήταν ότι και η μοίρα του ποιητή ανάμεσα στους άλλους ανθρώπους – και βέβαια εννοώ τους ανθρώπους του χρήματος και της εξουσίας. Αυτό ήταν ο πρώτος σπινθήρας, ήταν το πρώτο εύρημα. Και η ανάγκη που ένιωθα για μια δέηση, μου ‘δωσε ένα δεύτερο εύρημα. Να δώσω, δηλαδή, σ’ αυτή τη διαμαρτυρία μου για το άδικο τη μορφή μιας εκκλησιαστικής λειτουργίας. Κι έτσι γεννήθηκε το «Αξιον Εστί».
ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ – ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ
«Όλη η ιντελιγκέτσια πήγαινε στο καφέ το Λουμίδη νωρίς, στη Σταδίου, απέναντι από την Κλαυθμώνος (…) Εκεί λοιπόν έπινα τον καφέ μου και ήρθε και με πλησίασε ο Οδυσσέας Ελύτης, τον οποίο ήξερα. Μου λέει: ‘Μόλις τελείωσα μια ποιητική σύνθεση, το Άξιον Εστί, τη γράφω πολλά χρόνια και θα κυκλοφορήσει αυτόν τον καιρό. Πιστεύω ότι είναι ένα ποιήμα που θα σας οδηγήσει να κάνετε κάτι άλλο, πιθανώς μια λειτουργία, ένα ορατόριο, θα σας εμπνεύσει. Είμαι βέβαιος γι’ αυτό, γιατί απ’ ό,τι άκουσα από τα άλλα έργα σας, νομίζω ότι του ταιριάζει πολύ η μουσική σας»
Ο Θεοδωράκης τον ευχαρίστησε και του έδωσε τη διεύθυνσή του στο Παρίσι , όπου θα έμενε για κάποιο διάστημα.
«Σε λίγες μέρες ο ταχυδρόμος μού έφερε το βιβλίο του, το οποίο καταβρόχθισα και άρχισα να γράφω τη μουσική. Δεν προλάβαινα στο πεντάγραμμο, τα περισσότερα τα έγραψα στο πλάι. Σε μια εβδομάδα είχα τελειώσει όλο το έργο, πλην του φινάλε, του δοξαστικού. (…)
Για τον τρόπο που μελοποιήθηκε το «’Αξιον εστί» ανεφέρεται ο Μίκης Θεοδωράκης, στις σημειώσεις του για το έργο, που δημοσιεύονται στην επίσημη ιστοσελίδα του, www.mikistheodorakis.gr
Τους μελοποίησα [τους στίχους] αμέσως κι άρχισα πάλι να τους τραγουδώ προς μεγάλη χαρά της μικρής Μαργαρίτας και απελπίζοντας τη Μυρτώ μέσα σε κείνο το μικροσκοπικό δωμάτιο, στο οποίο έπρεπε να τα κάνουμε όλα. Να τρώμε, να ταΐζουμε τα παιδιά, να μελετάμε, να γράφω μουσική.
Αλλά δεν ήξερα τι να το κάνω. Να κάνω ένα έργο για τις συναυλίες πάλι, ορχήστρες και λοιπά, ή έπρεπε να κάνω ένα έργο λαϊκό; (…) Οπωσδήποτε έπρεπε να χρησιμοποιήσω μέσα και συμφωνική ορχήστρα και χωρωδία και λόγιο τραγουδιστή. Όλα αυτά έπρεπε να τα συνδυάσω, ήταν τελείως πρωτόγνωρα.
Έπρεπε να βρω μια ισορροπία, ώστε το έργο αυτό να μην είναι μακριά από την ευαισθησία του κόσμου. Ήξερα ότι ο κόσμος είναι ανώριμος ακόμη στο συμφωνικό ήχο, όπως και στο χορωδιακό, ότι ήθελε λαϊκά όργανα, λαϊκή φωνή. (…)
Ήθελα να μιμηθώ απολύτως το εκκλησιαστικό ύφος, αλλά και ο Ελύτης δεν είχε αντίρρηση, διότι μιλούσε πάντα για μια λαϊκή λειτουργία. Είχαμε λοιπόν τον ψάλτη, είχαμε το λαϊκό τραγουδιστή είχαμε και τον ευαγγελιστή, ο οποίος θα διάβαζε»
Προσπάθησα να βρω μια χορωδία που να τραγουδά όσο γίνεται πιο απλά. Η Θάλεια Βυζαντίου κατενόησε ευθύς το έργο και την πρόθεσή μου αυτή. Ο Χορός ήταν ο οποιοσδήποτε. Ήταν οι φωνές οι συνηθισμένες, όταν τραγουδούσαν σε παρέες όλοι μαζί.
Στα 1964 η φωνή του Μπιθικώτση βρισκόταν στον κολοφώνα της. Κάναμε αμέτρητες πρόβες στο γραφείο μου στη Νέα Σμύρνη, μαζί και οι τέσσερις πιστοί μουσικοί μου, ο Λάκης Καρνέζης, ο Κώστας Παπαδόπουλος, ο Γιάννης Διδίλης και ο Βαγγέλης Παπαγγελίδης.
Ο βαρύτονος –τον αποκαλώ Ψάλτη- επιλέχτηκε μέσα από τους ηθοποιούς του χορού του ΑΙΑΝΤΑ, μιας και είχαμε συνεργαστεί και τους γνώριζα έναν-έναν. Διάλεξα τον Θόδωρο Δημήτριεφ και παράλληλα χρησιμοποίησα ολόκληρο το Χορό στις ομαδικές απαγγελίες που ηχογραφήθηκαν με την άμεση επίβλεψη του Ελύτη.
Έμενε ο Αναγνώστης. Για μένα δεν υπήρχε δεύτερη σκέψη : Μάνος Κατράκης. Δεν θυμάμαι ποια ήταν τότε η άποψη του Ελύτη. Ίσως κι αυτός συμφώνησε απ΄την αρχή. Είχε και αυτός τις φιλίες και τις προτιμήσεις του. Κι ας μην ξεχνάμε πως ο Κατράκης τότε ήταν κόκκινο πανί. Πόσοι άλλοι άραγες ηθοποιοί και καλλιτέχνες είχαν πάει στο Μακρονήσι;
Περάσαμε ώρες πολλές ο Ελύτης, ο Κατράκης κι εγώ, στο στούντιο της Κολούμπια, έως ότου βρεθεί το σωστό ύφος, που να ταιριάζει με την ποίηση αλλά και με τον γενικό ήχο του έργου».
Ξεπερνώντας το ένα εμπόδιο μετά το άλλο, που είχαν κυρίως να κάνουν με τη δυσπιστία των περισσότερων απέναντι στο εγχείρημα, ο Μίκης Θεοδωράκης μπαίνει στο στούντιο και ηχογραφεί με πληθώρα μουσικών και χορωδών το Άξιον Εστί. Οι πρώτες αντιδράσεις μόνο θερμές δεν ήταν.
Μόλις τέλειωσε το μοντάζ του έργου, ο Τάκης Λαμπρόπουλος (σ.σ. διευθυντής της δισκογραφικής εταιρείας Columbia) πήρε ένα δίσκο-δείγμα να τον πάει στου Φλόκα, στο ιερατείο της διανόησης, όπου σύχναζε και ο Ελύτης.
Είχε αγωνία να δει τι σκέπτονται, γιατί ο ίδιος, όπως φαίνεται, διατηρούσε πολλές αμφιβολίες. Γνώριζε άλλωστε από πρώτο χέρι τις αντίξοες συνθήκες εργασίας, που τόσο βάραιναν την τεχνική αρτιότητα του έργου.
Φαίνεται πως η ακρόαση του δείγματος ήταν άκρως αρνητική. Δεν πρέπει να τον βγάλουμε, μου λέει. Όσοι τον άκουσαν, είπαν πως ο κόσμος θα γελάσει με το αποτέλεσμα.
Πιο πολύ απ΄όλους, όπως ήταν φυσικό, είχε επηρεαστεί ο ίδιος ο Ελύτης, του οποίου η εμπιστοσύνη στις ικανότητές μου και στο έργο κλονίστηκε.
Όμως εγώ επέμενα. Έτσι φτάσαμε στο εξώφυλλο. Ο Γιάννης Τσαρούχης είχε διαφορετική γνώμη ακούγοντας το δείγμα. Γνώμη που την εξέφρασε με τον θαυμάσιο πίνακα που του ενέπνευσε το έργο και που τον χρησιμοποιήσαμε για εξώφυλλο.
Αντίστοιχες δυσκολίες συνάντησαν και οι προσπάθειες του Μίκη Θεοδωράκη να παρουσιάσει ζωντανά το έργο στο ελληνικό κοινό.
Ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Οδυσσέας Ελύτης υπέβαλαν πρόταση να παρουσιαστεί το Άξιον εστί, στο Ηρώδειο, στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών του 1964. Υπήρξαν όμως σθεναρές αντιρρήσεις από τη διοίκηση του Ε.Ο.Τ. που είχαν να κάνουν με την εμφάνιση ενός λαϊκού τραγουδιστή, όπως ήταν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης στη σκηνή του Ηρωδείου.
Ασκήθηκαν μεγάλες πιέσεις στον Θεοδωράκη για να αντικαταστήσει τον Μπιθικώτση, ο συνθέτης όμως δεν υπήρχε περίπτωση να δεχτεί. Αποφάσισε να αναλάβει ο ίδιος τα υπέρογκα έξοδα της παραγωγής και να παρουσιάσει το μουσικό του έργο στο θέατρο Ρεξ – Μαρίκα Κοτοπούλη. Η μεγάλη πρεμιέρα προγραμματίστηκε για τις 19 Οκτωβρίου.
Λίγες ημέρες πριν την πρεμιέρα ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Οδυσσέας Ελύτης έδωσαν συνέντευξη τύπου.
‘Έργο ποιητικό. Αυθύπαρκτο. Το ‘Άξιον εστί΄ – ποίηση αφιερωμένη στην ποίηση – είχε την καλή τύχη να μελοποιηθή από τον Θεοδωράκη’
‘Η καλή ποίηση εμπεριέχει μέσα της και την μουσική. Κι εκείνος που θα την μελοποιήση δεν έχει παρά να την τοποθετήση στη μουσική. Το ίδιο συνέβη και με το «Άξιον εστί» του Οδυσσέα Ελύτη…Το έλαβα στο Παρίσι την άνοιξη του ΄61, δώρο ευγενικό του ποιητή. Το ίδιο βράδυ είχα σχεδιασμένα και τα δύο πρώτα μέρη: Τη Γέννηση και τα Πάθη. Στο ποίημα ενυπήρχε ήδη η μουσική…’
Έτσι παρουσίασαν το ‘Άξιον εστί’ οι δύο δημιουργοί του – ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Μίκης Θεοδωράκης – στη χθεσινή συνέντευξη Τύπου. Τους ένωσε σε μια κοινή προσπάθεια τριών χρόνων και πλέον, που ήδη πλησιάζει στο τέρμα της: Επιτέλους το αθηναϊκό κοινό θα γνωρίση το έργο χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία»
Ο Οδυσσέας Ελύτης είχε ήδη από τότε αντιληφθεί τη μεγαλειώδη σημασία που θα είχε αυτό το έργο: « Έκείνο που πρέπει να πω είναι ότι το «Άξιον εστί» δεν γράφτηκε με την πρόθεση να μελοποιηθή. Το κουράγιο του Μίκη Θεοδωράκη να γράψη μουσική σε έργο που η δυσκολία του στίχου είναι τεράστια, αποτελεί σταθμό στην ελληνική μουσική. Η αρχιτεκτονική της μουσικής του ακολουθεί τόσο πιστά την αρχιτεκτονική του κειμένου που εγώ απόρησα».
Ο Θεοδωράκης αναφέρθηκε και στα εμπόδια που συνάντησε:
Επιτέλους το ‘ Άξιον εστί’ θα ανεβασθή στην Αθήνα! (…) Υπήρχε η περίπτωση το έργο μου αυτό να μην πρωτοπαρουσιασθή στην πατρίδα μου. Είναι να αηδιάζη κανείς με την κατάσταση που επικρατεί εδώ.
Να ζητάς αίθουσα για να κάνης δοκιμές και να μη βρίσκης. Να σου παραχωρούν τελικά μια γωνίτσα στον ‘Παρνασσό’ και μετά από δύο ώρες πρόβα να παρουσιάζεται ο πρόεδρός του και να σου λέη: ‘Το έργο είναι υπόπτο και να σταματήσουν οι δοκιμές’ είχα απογοητευθή τόσο πολύ που λίγο ακόμη και θα έπαιρνα το αεροπλάνο να παώ στη Σόφια ή κάποιυ αλλού να παρουσιάσω το έργο μου. Ήθελα όμως να δοθή η παγκόσμια πρεμιέρα του στην πατρίδα μου».
Οι κριτικές πρώτες εντυπώσεις
Η συναυλία δόθηκε και σύμφωνα με τα «ΝΕΑ» η ανταπόκριση του κοινού ήταν ενθουσιώδης.
Ο Θεοδωράκης πάντως, που είχε υπερχρεωθεί για να καλύψει ο ίδιος τα τεράστια έξοδα της συναυλίας εκείνης, αφηγείται πως οι συντελεστές ήλπιζαν σε θερμότερες αντιδράσεις.
«Βάλαμε ακριβό εισιτήριο, οπότε έγινε μια επιλογή, η οποία επηρέασε πολύ την πρώτη ακρόαση, γιατί ήταν άνθρωποι που δεν ήξεραν τη μουσική μου. Ήταν από το Κολωνάκι διάφοροι, πολλοί ήρθαν από περιέργεια.
Αυτό βέβαια επηρέασε την πρώτη παρουσίαση διότι, αφού ο δίσκος πλέον είχε καθιερωθεί (παιζόταν σε παρέες, σε σπίτια και υπήρχε πολύς ενθουσιασμός από τον κόσμο – ήταν γνωστό πια), εμείς περιμέναμε στο τέλος να σηκωθεί το θέατρο όρθιο.
Δεν σηκώθηκε το θέατρο επάνω, απλώς χειροκρότησαν ευγενικά. Εγώ είχα κουραστεί τόσο πολύ, γιατί έκανα τόσες πολλές πρόβες, με τόσο πολύ κόπο, και όταν τελείωσε ήμουν πανευτυχής»
Ανάμεσα σε αυτούς που παρακολούθησαν την παγκόσμια πρεμιέρα του «Άξιον εστί» ήταν και ο Δημήτρης Ψαθάς, ο οποίος έγραψε για τις εντυπώσεις του στα «ΝΕΑ».
Μια εξαιρετική μουσική μυσταγωγία ήταν η πρώτη εκτέλεση του ορατορίου «Άξιον εστί». (…) Όσοι είχαν την τύχη να την παρακολουθήσουν, δίκαια χειροκρότησαν – για να μη πω αποθέωσαν – τον συνθέτη για τη ρωμαλέα του δημιουργία που κυριολεκτικά συνήρπασε και συνεκλόνισε το ακροατήριό του.
Θαυμάζω – μαζί με τους χιλιάδες άλλους Έλληνες – το ταλέντο του εξαιρετικού τούτου συνθέτη μας, που αντλεί τις εμπνεύσεις του κατ’ ευθείαν από την δροσερή βρυσομάνα της λαϊκή μας μουσικής. Τούτη την φορά, ωστόσο, ο συνθέτης ξεπέρασε τον εαυτό του, δίνοντας μεγαλόπνοη μουσική φωνή στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, με το τόσο ελληνικό, το τόσο γνήσια εθνικό του ορατόριο.
Αυτό λοιπόν ήταν το μουσικό κομμάτι που απορρίφθηκε φέτος από το Φεστιβάλ των Αθηνών; Άξιον εστί, στ’ αλήθεια, το ποιεί ανοησίες στον τόπο τούτον! Η δικαιολογία βέβαια, ήταν ότι ο κ. Μπιθικώτσης δεν ταίριαζε με το Ηρώδειο και θα φάνταζε κάπως παράτονα εκεί όπου συχνάζουν ο Σοφοκλής, ο Ευρυπίδης και ο Φον Καραγιάν.
Αλλα ο καημένος, ο…Μπιθί ήταν τόσο σεμνός και τόσο συμπαθής κατά την εκτέλεση στο θέατρο ‘Κοτοπούλη’ – ανάμεσα στα τόσα πρόσωπα της ορχήστρας και της χορωδίας – ώστε δεν νομίζω ότι θα πρόσβαλε τα μάρμαρα του Ηρωδείου, αν του επέτρεπαν να εμφανισθή κι εκεί»
Από το 1964, το «Άξιον εστί» ξεκίνησε ένα ταξίδι που δεν πρόκειται να τελειώσει ποτέ, όσα χρόνια κι αν περάσουν κι όποιες μεταβολές, κι αν επέλθουν στην ελληνική μουσική και την ελληνική ποίηση, η συνάντηση εκείνη του Θεοδωράκη, του Ελύτη, του Κατράκη, του Δημητρίεφ και του Μπιθικώτση δεν πρόκειται ποτέ να ξεχαστεί και ποτέ να σβήσει.
Ίσως γιατί, όπως σημειώνουν και «ΤΑ ΝΕΑ» της 17ης Οκτωβρίου 1964:
«Το ‘Άξιον εστί’ έχει μιάν απολύτρωση. Είναι ο Ύμνος της Ελλαδός μέσα από τα τρία πρόσφατα πάθη μας: Το αλβανικό έπος. Την αντίσταση. Τον εμφύλιο σπαραγμό. Και καταλήγει στην λύτρωση. Στο «Χαίρε»
«Το πανηγύρι της Αση-Γωνιάς» κατέχει τη θέση ενός ορόσημου στην μουσική εξέλιξη του Μίκη Θεοδωράκη. Είναι το πρώτο του συμφωνικό έργο, η «διπλωματική του εργασία» στο Ωδείο Αθηνών, με την οποία και πιστοποιήθηκε δημόσια ως συνθέτης, με τη πρώτη του συναυλία κλασικής μουσικής στις 5-5-1950 στην Αθήνα, με την Κρατική Ορχήστρα και με μαέστρο το δάσκαλό του Φιλοκτήτη Οικονομίδη. Επίσης είναι το πρώτο του έργο της πάνω στην Κρητική μουσική, για να ακολουθήσουν λίγο αργότερα τη δεκαετία του ’50 ο «Χανιώτικος συρτός» με τις διάφορες παραλλαγές του και η Πρώτη Σουίτα, με την οποία βραβεύεται το 1957 από το Σοστακόβιτς, ως ο καλύτερος νέος συνθέτης στον κόσμο.
Του Γιώργου Αγοραστάκη.
