Home » Μίκης Θεοδωράκης | Προειδοποίηση προς την ανοησία και την ανευθυνότητα

Μίκης Θεοδωράκης | Προειδοποίηση προς την ανοησία και την ανευθυνότητα

Μίκης Θεοδωράκης: Προειδοποίηση προς την ανοησία και την ανευθυνότητα.

Προειδοποίηση προς την ανοησία και την ανευθυνότητα

Τη στιγμή που ο δρόμος του πολέμου παραμένει ανοιχτός και η Ευρωπαϊκή Ένωση πασχίζει για κοινή στάση, σε μια ώρα «σκοτεινή» ανάμεσα σε τρομοκρατίες , αβεβαιότητες, ανατιμήσεις, ανεργία, πληθωρισμό (πάσης φύσεως), πλημμύρες, λακκούβες, επισκέψεις στο Τατόι και ριάλιτι, έχουμε και μια βραδιά «πολυτελείας».
Μια συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής με τη ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ («Το τραγούδι της Γης») του Μίκη Θεοδωράκη. Πως αντιλαμβάνεσθε τη σημασία της συναυλίας σ’ αυτή τη χρονική στιγμή;

Μ.Θ.: Πρόκειται πράγματι για μια «δαιμονική» σύμπτωση. Ένα έργο φορτωμένο με τόσο βαριές μνήμες και μηνύματα να παίζεται αυτήν ακριβώς τη στιγμή που προβάλλει ξανά απειλητικά μπροστά μας το φάσμα ενός νέου πολέμου.

«Το Τραγούδι της Γης / δεν τ’ άκουσες ποτέ / ούτε θα τ’ ακούσεις πιά […] / Πριν τελικά τυλιχτώ στο χάος / ένα «γεια σου» θα πω στη ζωή».

Στίχοι ποιητικοί, ευαίσθητοι, με φανερό το συναίσθημα μιας χαμένης ελπίδας, γραμμένοι από τον ίδιο τον συνθέτη, μοιάζουν να αναιρούν τον Μίκη των αγώνων, της αντίδρασης. Σαν να μην πιστεύει η δημιουργική ευαισθησία του ποιητή σε ό,τι αντιμάχεται η σκέψη, η μουσική και η στάση του πολιτικού Μίκη, που μας δίνει την ελπίδα. Πως τα γεφυρώνετε αυτά ανάμεσα στη μουσική και στον στίχο, και κυρίως πως τα γεφυρώνετε μέσα σας;

Μ.Θ.: Το να λες την αλήθεια – όσο πικρή και αν είναι – δεν νομίζω ότι αποτελεί πράξη απαισιοδοξίας και, ακόμα χειρότερα, πράξη παραίτησης. Το αντίθετο, θα έλεγα. Νομίζω ότι πρέπει να έχει κανείς θάρρος να λέει τα πράγματα με τ’ όνομά τους. Εξάλλου το «Τραγούδι της Γης», τραγουδισμένο από τις αθώες παιδικές φωνές, αναδύεται ξαφνικά στο μέσο ενός κόσμου βίαιου, σκληρού, εφιαλτικού, όπως ακριβώς τον δημιούργησε ο πόλεμος – και μάλιστα Εμφύλιος – σαν μια τελευταία προειδοποίηση προς την ανοησία, την ανευθυνότητα και τελικά την ανικανότητα του ανθρώπου να αντισταθεί στα κέντρα εξουσίας από τα οποία εκπορεύονται τα ανεπανόρθωτα δεινά…
Μακάρι οι άνθρωποι να κατανοούσαν και να εμπνέονταν από παρόμοια «πολιτικά» μηνύματα που μόνο η Τέχνη μπορεί εντέλει να προσφέρει. Μηνύματα που θέτουν το δάχτυλο «επί τον τύπον των ήλων», ενώ συγχρόνως δείχνουν και την προοπτική.

Γνωρίζετε μήπως εσείς σήμερα κάποια ιδεολογία, κόμμα, ηγέτη, κίνηση που να είναι ικανοί να μας βγάλουν από το σημερινό αδιέξοδο; Κάποτε οι φωνές των παιδιών μπορεί να έχουν μεγαλύτερη αγωνιστική φόρτιση από τα βραχνά κηρύγματα των ξεπεσμένων και ξεπερασμένων ρητόρων…

Οι άνθρωποι που δεν έχουν τους δικούς τους κρίκους… πώς ο κόσμος που πάει στο Μέγαρο, ο κόσμος που βγαίνει στους δρόμους και αντιδρά με πορείες και συνθήματα κι ο κόσμος που παθητικά παρακολουθεί ως τηλεθεατής τη ζωή και τα προβλήματά της, πώς μπορεί να τα γεφυρώνει όλα αυτά;

Μ.Θ.: Με προκαλείτε να πω πράγματα που δεν θέλω να πω. Είναι εξάλλου απόψεις που στο παρελθόν τις διατύπωσα κατά κόρον, γιατί ήμουν, ως φαίνεται, από τους λίγους που έβλεπα τον κατήφορο που έπαιρνε η ελληνική κοινωνία. Τη διάλυση του μαζικού κινήματος της Αριστεράς, του μοναδικού, του φορτισμένου με ζωντανές αγωνιστικές μνήμες, με πολιτιστικές και ηθικές αξίες, με πολύχρωμα οράματα.
Στο τέλος, έμεινα στο περιθώριο. Μόνος. Δε μου μένει λοιπόν άλλο από το να παρουσιάζω, δυστυχώς με το σταγονόμετρο, τα έργα που έγραψα κυρίως για όλους εσάς.
Τη ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ, λόγου χάρη, όπως βλέπετε, δεν την εκτελεί ελληνικό συγκρότημα αλλά η Συμφωνική Ορχήστρα του Λουξεμβούργου. Αυτοί οι άνθρωποι, με τον Υπουργό Πολιτισμού τους, έρχονται εδώ να παρουσιάσουν –ξένοι αυτοί- ένα ελληνικό έργο.
Τους ευχαριστώ. Τους ευγνωμονώ και καλώ τους φίλους μου να είναι εκεί, κυρίως για να τιμήσουν αυτούς τους ευγενικούς ξένους. Τι θέλω να πω με όλα αυτά; Δε μ’ ενδιαφέρει πια η κοινωνική γεωγραφία όπως τη διατυπώνετε με το ερώτημά σας. Γιατί δε μου απόμεινε τίποτα άλλο παρά το έργο μου. Και δε με ενδιαφέρει αν παίζεται εδώ ή εκεί. Αρκεί όσοι έρχονται να γνωρίζουν γιατί έρχονται…

Υπάρχει τρόπος να σπρώξει η συμφωνική μουσική προς μια αντίδραση; Πώς το σκέφτεται; Πώς σ΄αυτή την εποχή οι (λίγοι) ευαίσθητοι και οι (περισσότεροι) ηττοπαθείς, «κουρασμένοι», παθητικοί ή αδιάφοροι μπορούν να αντιδράσουν; Πως θα σπρώξει ο ίδιος προς αυτή την αντίδραση;

Μ.Θ.: Όλα παίζονται μέσα στη φαντασία των ανθρώπων. Η ακρόαση του κάθε έργου είναι τελικά πράξη υποκειμενική. Πώς το προσλαμβάνει ο καθένας, τι σημαίνει γι’ αυτόν. Είναι αλήθεια ότι για το ευρύ κοινό το συμφωνικό έργο είναι ξένο, απρόσιτο, ένα ηχητικό-διακοσμητικό στολίδι που σε θαμπώνει και το θαυμάζεις σαν πολύτιμο πετράδι… Η παρέμβαση η δική μου υπήρξε ανέκαθεν η προσπάθεια να μεταβάλω αυτή τη σχέση ανάμεσα στο πλατύ ελληνικό κοινό και στη συμφωνική τέχνη. Έτσι εξηγούνται πρωτοβουλίες όπως, λόγου χάρη, η δημιουργία της Μικρής Ορχήστρας (ΜΟΑ) στα 1962, η καθιέρωση της «φόρμας» μέσα στη λαϊκή μουσική, όπως ο «κύκλος» τραγουδιών, «Λαϊκό Ορατόριο», «Μετασυμφωνική» μουσική, «Τραγούδι-ποταμός» κτλ.

Όλα αυτά πριν τη Χούντα. Γιατί ήθελα να δώσω ένα άλλο περιεχόμενο στην υποκειμενική σχέση του κοινού – συμφωνικού έργου. Δεν έφτανε όμως η σύνθεση έργων. Έπρεπε να διαθέτω και ορχήστρες, χορωδούς, αίθουσες, όπως το είχα κάνει για τις λαϊκότροπες συνθέσεις. Κι εδώ υπήρξε πρόβλημα. Δεν μπόρεσα να τα έχω. Έτσι σήμερα βασίζομαι στην επαφή του έργου μου μέσω των cd – όσα υπάρχουν – και μ’ αυτές τις σπάνιες ευκαιρίες όπως αυτή που μας προσφέρει μια ξένη ορχήστρα. (Ευτυχώς, σ’ ένα μήνα ο μαέστρος Τρικολίδης θα διευθύνει το ίδιο έργο με σολίστ την Τατιάνα Παπαγεωργίου με την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης. Είναι κι αυτό κάτι…)

Μεγάλη σημασία δίνω επίσης στις αναλύσεις των συμφωνικών έργων που θα κυκλοφορήσουν σε βιβλίο προσεχώς. Με λίγα λόγια προσπαθώ να προσφέρω τα «κλειδιά» που θα ανοίξουν τις βαριές πόρτες των συμφωνικών μου έργων στο πλατύ ελληνικό κοινό, που σίγουρα υπήρξε ο εμπνευστής του, όμως σε βάθος χρόνου… προς τα πίσω! Όταν έγραφε ιστορία…

Υπάρχουν κοινά σημεία – και ποια;- της εποχής που γράφατε τη ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ με τη σημερινή που την παρουσιάζετε;

Μ.Θ.: Μια όποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή που εμπνέει τον δημιουργό γενικεύεται, διαχέεται, γίνεται διαχρονική μέσω του έργου. Έτσι, η επικαιρότητα της συγκεκριμένης ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ έγκειται στο γεγονός ότι εκφράζει συναισθήματα που υπάρχουν μέσα μας εκτός εποχής, συνθηκών και χρόνου. Θα έλεγα μάλιστα ότι η σημερινή ψυχική φόρτιση από το γεγονός ότι βρισκόμαστε και πάλι μπροστά στην απειλή ενός πολέμου βοηθά ακόμα πιο πολύ την κατανόηση του έργου, μιας και η αφετηρία που το γέννησε υπήρξε ακριβώς η ανάγκη να… ξορκίσω το φάσμα του πολέμου. Και τελικά να καταπατήσω τον πόλεμο με τους Διονυσιακούς ρυθμούς της Κρήτης…

Από συνέντευξη στην Έλενα Χατζηιωάννου
για την εφημερίδα Τα Νέα, 21.2.2003.

Προειδοποίηση προς την ανοησία και την ανευθυνότητα

Πρόγραμμα 16.12.2020 Τετάρτη | Mikis Theodorakis Το τραγούδι της γης (mikisradio.com)

Mikis Radio – Personal: Πρόγραμμα 16.12.2020 Τετάρτη.